صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایهگذاری با تمرکز بالا بر بازار سهام است که میتواند شدت سود و زیان سرمایهگذار را افزایش دهد. در واقع صندوق اهرمی برای افرادی طراحی شده که به رشد بازار سهام خوشبین هستند، اما بهجای استفاده مستقیم از اعتبار یا ابزارهای پیچیده، میخواهند از یک صندوق مدیریتشده استفاده کنند. البته همان عاملی که میتواند سود را بزرگتر کند، هنگام افت بازار میتواند زیان را هم افزایش دهد. به همین دلیل شناخت سازوکار اهرم و واحدهای مختلف این صندوق قبل از خرید اهمیت زیادی دارد.
اگر هنوز با انواع مختلف صندوقها آشنایی ندارید، ابتدا مقاله صندوق سرمایه گذاری چیست را بخوانید.
صندوق اهرمی چیست؟
صندوق سرمایهگذاری اهرمی را میتوان یکی از انواع پرریسکتر صندوقهای بورسی دانست. بخش قابلتوجهی از دارایی این صندوقها در سهام و حقتقدم سهام سرمایهگذاری میشود و به همین دلیل عملکرد آنها ارتباط زیادی با وضعیت بازار سهام دارد.
تفاوت اصلی این صندوق با یک صندوق سهامی معمولی در سازوکاری است که امکان ایجاد اهرم را فراهم میکند. به زبان ساده، در بخشی از ساختار صندوق، تغییر ارزش داراییهای صندوق با شدت بیشتری روی بازده بعضی از سرمایهگذاران اثر میگذارد.
سازمان بورس نیز صندوقهای اهرمی را در گروه ابزارهایی قرار میدهد که مخاطبان آنها نسبت به سرمایهگذاران صندوقهای سهامی معمولی ریسکپذیری بیشتری دارند.
اما نکته مهم اینجاست:
اهرم فقط سود را بیشتر نمیکند؛ زیان را هم تشدید میکند.
اگر بازار سهام وارد یک روند صعودی مناسب شود، واحدهای اهرمی میتوانند بازدهی بیشتری از تغییر ارزش کل پرتفوی صندوق داشته باشند. در مقابل، افت بازار نیز میتواند زیان سنگینتری برای این گروه از سرمایهگذاران ایجاد کند.
اهرم مالی یعنی چه؟
برای فهمیدن نحوه کار این صندوق ابتدا باید مفهوم اهرم را بشناسیم.
اهرم مالی یعنی با یک مقدار مشخص سرمایه، در معرض تغییرات ارزش دارایی بزرگتری قرار بگیریم.
فرض کنید بدون اهرم ۱۰۰ میلیون تومان سهام خریدهاید. اگر ارزش این سهام ۱۰ درصد بالا برود، سرمایه شما حدود ۱۰ میلیون تومان افزایش پیدا میکند.
حالا تصور کنید سازوکاری وجود داشته باشد که همین ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه شما از نظر اقتصادی در معرض تغییرات یک پرتفوی بزرگتر قرار بگیرد. در چنین شرایطی ممکن است رشد ۱۰ درصدی ارزش دارایی پایه، بازدهی بیش از ۱۰ درصد برای شما ایجاد کند.
ولی رابطه در جهت عکس هم برقرار است. اگر بازار افت کند، زیان شما نیز میتواند بیشتر شود.
در صندوقهای اهرمی، این سازوکار الزاماً به معنای این نیست که سرمایهگذار شخصاً پول قرض میگیرد یا از کارگزاری اعتبار دریافت میکند. اهرم در داخل ساختار خود صندوق و از طریق نحوه توزیع بازده میان گروههای مختلف واحدهای سرمایهگذاری شکل میگیرد.
صندوق اهرمی چگونه کار میکند؟
برای درک نحوه کار صندوق باید ابتدا به یک ویژگی مهم آن توجه کنیم: تمام واحدهای سرمایهگذاری در این صندوق الزاماً ویژگی و سطح ریسک یکسانی ندارند.
در ساختار صندوقهای اهرمی، واحدهای مختلفی تعریف میشوند که بهطور کلی میتوان آنها را در دو گروه اصلی بررسی کرد:
- واحدهای عادی
- واحدهای ممتاز
همین تفاوت میان واحدها زمینه ایجاد اهرم را فراهم میکند.
در مدل این صندوقها، بخشی از بازده یا ریسک بین دو گروه جابهجا میشود. به همین دلیل سرمایهگذاری که واحد ممتاز با ویژگی اهرمی در اختیار دارد، میتواند نسبت به تغییر ارزش کل داراییهای صندوق حساسیت بیشتری داشته باشد.
جزئیات دقیق نحوه محاسبه بازده، حدود بازده واحدها و نحوه صدور، ابطال یا معامله آنها در اساسنامه و امیدنامه هر صندوق مشخص میشود و قبل از سرمایهگذاری باید اسناد همان صندوق بررسی شود.
واحدهای صندوق اهرمی
واحد عادی صندوق اهرمی چیست؟
واحدهای عادی برای سرمایهگذارانی طراحی شدهاند که معمولاً نمیخواهند مستقیماً همان میزان ریسک واحدهای اهرمی را بپذیرند.
در ساختار کلاسیک صندوقهای اهرمی، برای این واحدها محدودهای از بازده در نظر گرفته میشود و واحدهای ممتاز بخشی از ریسک ناشی از تأمین بازده موردنظر واحدهای عادی را بر عهده میگیرند. سازمان بورس نیز در توضیح سازوکار این صندوقها اعلام کرده است که در شرایطی که بازده صندوق کمتر از حداقل بازده تعیینشده برای واحدهای عادی باشد، تأمین کسری میتواند از محل واحدهای ممتاز صورت گیرد.
به همین دلیل ریسک و رفتار واحد عادی با واحد ممتاز یکسان نیست.
البته نباید این موضوع را با «تضمین قطعی سود» اشتباه گرفت. شرایط هر صندوق باید بر اساس امیدنامه آن بررسی شود و سرمایهگذار نباید صرفاً با مشاهده یک نرخ اسمی، آن را معادل سپرده تضمینشده بانکی در نظر بگیرد.
واحد ممتاز صندوق اهرمی چیست؟
واحدهای ممتاز بخش جذابتر صندوق برای سرمایهگذاران ریسکپذیر هستند.
دارنده این واحدها در مقابل پذیرش ریسک بیشتر، امکان بهرهبرداری از اهرم را به دست میآورد. زمانی که عملکرد سبد سهام صندوق مناسب باشد، بازده واحد ممتاز میتواند بیشتر از تغییر ارزش کل داراییهای صندوق شود.
اما در بازار نزولی همین رابطه علیه سرمایهگذار عمل میکند.
یعنی واحد ممتاز ممکن است:
در صعود بازار، سریعتر رشد کند و در نزول بازار، سریعتر افت کند.
به همین دلیل صرف اینکه یک صندوق در دوره صعود بازار بازدهی بسیار بالایی داشته، دلیل کافی برای مناسب بودن آن برای همه سرمایهگذاران نیست.
اهرم صندوق چگونه ایجاد میشود؟
برای فهم بهتر موضوع یک مثال ساده در نظر بگیریم.
فرض کنید سرمایه موجود در یک صندوق از دو گروه سرمایهگذار تأمین شده است؛ یک گروه واحدهای عادی دارند و گروه دوم واحدهای ممتاز.
پول هر دو گروه وارد صندوق شده و مدیر صندوق با آن یک پرتفوی عمدتاً سهامی تشکیل داده است.
حالا اگر پرتفوی رشد کند، تمام بازده ایجادشده الزاماً به نسبت مساوی میان دو گروه تقسیم نمیشود. با توجه به سازوکار تعیینشده برای واحدهای عادی، بخشی از بازده میتواند به آن گروه اختصاص پیدا کند و باقیمانده تغییرات به واحدهای ممتاز برسد.
همین اتفاق باعث میشود تغییرات واحد ممتاز بزرگتر شود.
برای مثال فرضی، تصور کنید ارزش کل داراییهای یک صندوق ۲۰ درصد افزایش پیدا کرده است. ممکن است بر اساس ساختار صندوق، بازده واحد ممتاز از این ۲۰ درصد بیشتر شود.
پس لازم نیست صندوق الزاماً برای ایجاد اهرم مقدار زیادی وام بانکی دریافت کند. ساختار متفاوت حقوق و بازده واحدهای سرمایهگذاری میتواند اهرم اقتصادی موردنیاز را ایجاد کند.
هرچه اهرم مؤثر بالاتر باشد، حساسیت سرمایهگذار نسبت به نوسانات بازار نیز بیشتر میشود.
سود صندوق اهرمی چگونه ایجاد میشود؟
منبع اصلی بازده این صندوق، داراییهایی است که صندوق در آنها سرمایهگذاری میکند؛ بهویژه سهام شرکتهای بورسی.
مدیر صندوق مجموعهای از سهام و سایر داراییهای مجاز را خریداری میکند. اگر ارزش این داراییها افزایش پیدا کند یا شرکتهای موجود در پرتفوی سود نقدی پرداخت کنند، ارزش داراییهای صندوق نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
بنابراین افزایش قیمت واحدهای اهرمی از هیچ ایجاد نمیشود. پشت این بازده، عملکرد واقعی پرتفوی صندوق قرار دارد.
تفاوت در اینجاست که سازوکار اهرم میتواند سهم واحدهای ممتاز از تغییرات ارزش پرتفوی را بزرگتر کند.
مثلاً اگر بورس وارد یک دوره صعودی قوی شود، یک صندوق سهامی معمولی ممکن است تقریباً متناسب با عملکرد پرتفوی خود رشد کند، اما واحد اهرمی یک صندوق میتواند نوسان بزرگتری را تجربه کند.
همین موضوع یکی از تفاوتهای مهم صندوق سهامی با صندوقهای اهرمی است.
اگر بورس نزولی شود چه اتفاقی میافتد؟
این مهمترین سؤالی است که قبل از خرید باید از خودتان بپرسید.
فرض کنید بازار سهام ۲۰ درصد رشد کرده و به دلیل وجود اهرم، واحد ممتاز صندوق بازدهی بیشتری ثبت کرده است.
حالا جهت بازار را برعکس کنیم.
اگر ارزش پرتفوی صندوق کاهش قابلتوجهی داشته باشد، اثر اهرم نیز میتواند کاهش ارزش واحد ممتاز را تشدید کند. بنابراین ممکن است زیان این واحدها از زیان یک صندوق سهامی معمولی بیشتر شود.
این ویژگی باعث میشود صندوق اهرمی ابزار مناسبی برای فردی نباشد که با مشاهده چند درصد افت، تحت فشار قرار میگیرد و سریع تصمیم به فروش میگیرد.
اظهارات منتشرشده از سوی سازمان بورس نیز بر ریسکپذیری بالاتر مخاطبان این صندوقها تأکید دارد.
اهرم مانند یک ذرهبین عمل میکند؛ جهت بازار را تغییر نمیدهد، بلکه اثر حرکت بازار را بزرگتر میکند.
ریسک صندوق اهرمی چقدر است؟
ریسک این صندوق را باید جدیتر از بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری معمولی ارزیابی کرد.
مهمترین ریسکها عبارتاند از:
۱. ریسک افت بازار سهام
از آنجا که بخش مهمی از دارایی صندوق در بازار سهام قرار دارد، ریزش عمومی بورس میتواند ارزش داراییهای صندوق را کاهش دهد.
۲. ریسک ناشی از اهرم
اهرم نوسانات را بزرگ میکند. بنابراین افتی که در یک صندوق سهامی معمولی قابلتحمل است، ممکن است در واحدهای اهرمی زیان بیشتری ایجاد کند.
۳. ریسک قیمت بازار
در واحدهایی که در بورس معامله میشوند، قیمت معامله میتواند تحت تأثیر عرضه و تقاضا قرار بگیرد و الزاماً در هر لحظه دقیقاً برابر ارزش خالص دارایی یا NAV نباشد.
برای آشنایی بیشتر با این مفهوم مقاله NAV چیست را بخوانید.
۴. ریسک تصمیمگیری هیجانی
نوسانات شدید باعث میشوند احتمال خرید در سقفهای هیجانی یا فروش بعد از افت سنگین بیشتر شود. فردی که تحمل این نوسانات را ندارد، ممکن است حتی در صورت مناسب بودن استراتژی بلندمدت صندوق، در زمان نامناسب از سرمایهگذاری خارج شود.
۵. ریسک عملکرد مدیر صندوق
انتخاب سهام، مدیریت نقدینگی و ترکیب پرتفوی بر عملکرد نهایی اثر دارد. بنابراین صرف «اهرم داشتن» به معنای بازدهی بیشتر از همه صندوقهای دیگر نیست.
مزایای صندوق اهرمی
با وجود ریسک بالا، این ابزار برای بخشی از سرمایهگذاران مزایای مهمی دارد.
امکان کسب بازده بیشتر در بازار صعودی
مهمترین جذابیت این صندوق همین است. اگر تحلیل سرمایهگذار از جهت بازار درست باشد، اهرم میتواند بازده واحدهای ممتاز را افزایش دهد.
عدم نیاز به دریافت اعتبار شخصی
برای استفاده از اهرم این صندوق لازم نیست سرمایهگذار شخصاً وارد فرآیند دریافت اعتبار معاملاتی یا تأمین وجه از منابع دیگر شود.
مدیریت حرفهای سبد
انتخاب و مدیریت داراییها توسط تیم مدیریت صندوق انجام میشود. این ویژگی برای فردی که دید مثبتی به بازار دارد اما زمان کافی برای تحلیل تکتک سهام ندارد، جذاب است.
تنوع بیشتر نسبت به خرید یک سهم
بهجای قرار گرفتن کل سرمایه در معرض نوسان یک شرکت، دارایی صندوق بین مجموعهای از سهام توزیع میشود.
البته این تنوع، ریسک عمومی بازار یا ریسک ناشی از اهرم را حذف نمیکند.
معایب صندوق اهرمی
مهمترین نقطه ضعف دقیقاً همان چیزی است که مزیت اصلی صندوق را ایجاد کرده: اهرم.
در دورههای نزولی امکان زیان بیشتر وجود دارد. همچنین نوسانات بالا میتواند مدیریت روانی سرمایهگذاری را دشوار کند.
از طرف دیگر، این صندوق جایگزین مناسبی برای پول اضطراری یا سرمایهای که در آینده نزدیک به آن نیاز دارید نیست.
سرمایهگذار باید قبل از خرید بداند:
- چه نوع واحدی میخرد؛
- اهرم آن چگونه محاسبه میشود؛
- ترکیب پرتفوی صندوق چیست؛
- قیمت بازار چه فاصلهای با NAV دارد؛
- و در صورت افت شدید بورس، چه میزان زیان را میتواند تحمل کند.
صندوق اهرمی یا صندوق سهامی؟
هر دو صندوق بخش زیادی از منابع خود را وارد بازار سهام میکنند، اما سطح ریسک آنها یکسان نیست.
اگر یک سرمایهگذار میخواهد از مدیریت حرفهای استفاده کند و بازدهی نزدیکتر به عملکرد یک پرتفوی سهامی داشته باشد، صندوق سهامی معمولی انتخاب سادهتری است.
اما فردی که دید صعودی قویتری به بازار دارد و حاضر است در ازای احتمال بازده بالاتر، زیان و نوسان بیشتری هم بپذیرد، ممکن است واحدهای اهرمی را بررسی کند.
بنابراین تفاوت اصلی را میتوان اینطور خلاصه کرد:
صندوق سهامی: نوسان بازار سهام
صندوق اهرمی: نوسان بازار سهام + اثر اهرم
اگر هنوز بین این دو انتخاب مردد هستید، راهنمای صندوق سهامی میتواند تصویر روشنتری از گزینه کماهرمتر به شما بدهد.
صندوق اهرمی مناسب چه کسانی است؟
این صندوق بیشتر برای سرمایهگذارانی مناسب است که چند ویژگی را همزمان دارند:
ریسکپذیری بالایی دارند. افتهای مقطعی و نوسانات شدید آنها را وادار به تصمیم عجولانه نمیکند.
با سازوکار اهرم آشنا هستند. فقط به بازده تاریخی نگاه نمیکنند و میدانند افزایش سود بالقوه با افزایش زیان بالقوه همراه است.
دید مناسبی نسبت به بازار سهام دارند. خرید واحد اهرمی صرفاً به دلیل اینکه در ماههای قبل رشد زیادی داشته، استراتژی مناسبی نیست.
پول موردنیاز کوتاهمدت را وارد صندوق نمیکنند. سرمایهای که قرار است چند هفته دیگر بابت اجاره، خرید خانه یا سایر هزینههای ضروری مصرف شود، گزینه مناسبی برای پذیرش چنین نوسانی نیست.
امکان تحمل زیان دارند. اگر کاهش قابلتوجه ارزش سرمایه باعث اختلال در تصمیمگیری فرد میشود، بهتر است سراغ گزینههای کمریسکتر برود.
برای مقایسه انواع صندوقها میتوانید راهنمای بهترین صندوق سرمایه گذاری را نیز مطالعه کنید.
چگونه صندوق اهرمی بخریم؟
روش خرید به نوع واحد و ساختار صندوق موردنظر بستگی دارد.
بخشی از واحدهای صندوقهای اهرمی میتوانند به شکل قابل معامله در بورس در دسترس سرمایهگذاران باشند. در این حالت فرآیند خرید شبیه خرید سهام و سایر ETFها است:
- دریافت کد بورسی و ثبتنام در یک کارگزاری؛
- ورود به سامانه معاملات؛
- جستوجوی نماد واحد موردنظر؛
- بررسی قیمت، NAV، حجم معاملات و شرایط صندوق؛
- ارسال سفارش خرید.
برای برخی انواع واحدها ممکن است فرآیند صدور و ابطال از طریق سازوکار صندوق انجام شود. مقررات و ساختار دقیق واحدها در اساسنامه و امیدنامه هر صندوق مشخص میشود؛ بنابراین قبل از خرید باید مشخص کنید دقیقاً کدام نوع واحد را میخرید.
یکی از اشتباهات رایج این است که سرمایهگذار نام صندوق را میبیند اما به نوع واحد آن توجه نمیکند. در حالی که «عادی» یا «ممتاز» بودن واحد میتواند سطح ریسک و رفتار بازدهی سرمایهگذاری را کاملاً تغییر دهد.
قبل از خرید صندوق اهرمی چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
صرف مشاهده بیشترین بازده یکساله برای انتخاب صندوق کافی نیست.
حداقل این موارد را بررسی کنید:
میزان اهرم
اهرم بالاتر میتواند جذاب باشد، اما به معنی ریسک بیشتر هم هست.
ترکیب پرتفوی
ببینید صندوق بیشتر در چه صنایع و سهامی سرمایهگذاری کرده است. دو صندوق اهرمی ممکن است در یک دوره بازار نتایج کاملاً متفاوتی ثبت کنند.
سابقه عملکرد
عملکرد را فقط در دورههای صعودی بررسی نکنید. رفتار صندوق در زمان اصلاح و ریزش بازار اطلاعات مهمتری درباره سطح ریسک آن به شما میدهد.
NAV و قیمت معامله
بهخصوص در واحدهای بورسی بررسی کنید قیمت بازار چه فاصلهای با NAV دارد. رشد هیجانی قیمت میتواند باعث شود واحد صندوق را گرانتر از ارزش داراییهای آن خریداری کنید.
نقدشوندگی
حجم و ارزش معاملات واحد موردنظر را بررسی کنید. نقدشوندگی پایین میتواند ورود و خروج را دشوارتر کند.
امیدنامه صندوق
محدوده بازده واحدهای مختلف، شیوه محاسبه اهرم، شرایط صدور و ابطال و بسیاری از جزئیات در امیدنامه مشخص میشود.
آیا بازده بالای گذشته نشانه خوبی برای خرید است؟
نه لزوماً.
فرض کنید واحد اهرمی یک صندوق در دوره صعود بورس بازده بسیار بالایی ثبت کرده است. این عملکرد میتواند بیشتر از آنکه ناشی از برتری دائمی مدیر صندوق باشد، نتیجه شرایط مناسب بازار و خود سازوکار اهرم باشد.
اگر بعد از یک رشد بزرگ و در شرایطی که ارزشگذاری بازار تغییر کرده وارد شوید، شرایط شما با فردی که قبل از شروع روند صعودی واحد را خریده متفاوت است.
به همین دلیل در بررسی صندوق باید به جای سؤال «کدام صندوق قبلاً بیشترین سود را داده؟» سؤال دقیقتری بپرسیم:
با توجه به شرایط فعلی بازار، میزان اهرم و ریسک این صندوق برای من مناسب است یا نه؟
این همان تفاوت میان انتخاب بر اساس بازده گذشته و تصمیمگیری بر اساس ریسک و بازده موردانتظار آینده است.
جمعبندی
صندوق اهرمی ابزاری برای سرمایهگذارانی است که میخواهند در بازار سهام سرمایهگذاری کنند و حاضرند برای امکان کسب بازده بیشتر، ریسک بالاتری نیز بپذیرند. سازوکار واحدهای عادی و ممتاز باعث میشود بخشی از سرمایهگذاران در معرض نوسانات بزرگتری قرار بگیرند و همین موضوع مفهوم اهرم را ایجاد میکند.
نکته اصلی این است که اهرم دوطرفه است. اگر بازار در جهت مورد انتظار حرکت کند میتواند سود را تقویت کند، اما در بازار نزولی نیز میتواند میزان زیان را افزایش دهد.
بنابراین قبل از خرید فقط بازده گذشته را نبینید. نوع واحد، میزان اهرم، ترکیب پرتفوی، NAV، نقدشوندگی، شرایط بازار و مهمتر از همه میزان ریسکپذیری خودتان را بررسی کنید.
در نهایت هیچ صندوقی برای همه سرمایهگذاران بهترین گزینه نیست. اگر شناخت کاملی از گزینههای موجود ندارید، ابتدا با انواع صندوقهای سرمایه گذاری آشنا شوید و سپس بر اساس هدف، افق زمانی و تحمل ریسک خود تصمیم بگیرید.
سوالات متداول درباره صندوق اهرمی
صندوق اهرمی چیست؟
صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایهگذاری با تمرکز بالا بر سهام است که از طریق ساختار واحدهای مختلف خود میتواند اثر تغییرات بازار را برای برخی سرمایهگذاران بزرگتر کند. به همین دلیل امکان سود و زیان آن میتواند بیشتر از صندوقهای سهامی معمولی باشد.
سود صندوق اهرمی چقدر است؟
نرخ سود ثابتی برای واحدهای اهرمی وجود ندارد. بازده به عملکرد داراییهای صندوق، وضعیت بازار سهام، میزان اهرم و نوع واحد سرمایهگذاری بستگی دارد. بنابراین نمیتوان عدد مشخصی را بهعنوان سود قطعی آن اعلام کرد.
آیا صندوق اهرمی میتواند ضرر کند؟
بله. این صندوقها در بازار سهام سرمایهگذاری میکنند و امکان کاهش ارزش آنها وجود دارد. علاوه بر این، اهرم میتواند شدت زیان واحدهای اهرمی را در دورههای نزولی بیشتر کند.
تفاوت صندوق اهرمی و صندوق سهامی چیست؟
هر دو عمدتاً در بازار سهام فعالیت میکنند، اما در صندوق اهرمی سازوکاری برای افزایش حساسیت بازده بعضی واحدها به تغییرات ارزش پرتفوی وجود دارد. به همین دلیل ریسک و بازده بالقوه واحد اهرمی معمولاً از صندوق سهامی عادی بیشتر است.
چگونه صندوق اهرمی بخریم؟
روش خرید به نوع واحد بستگی دارد. واحدهای قابل معامله را میتوان از طریق سامانه آنلاین کارگزاری و با جستوجوی نماد مربوط خریداری کرد. برای سایر واحدها ممکن است فرآیند صدور و ابطال صندوق مورد استفاده قرار گیرد. قبل از خرید باید امیدنامه و مشخصات واحد موردنظر بررسی شود.