صندوق ETF چیست؟ راهنمای صندوق‌های قابل معامله در بورس

صندوق ETF نوعی صندوق سرمایه‌گذاری است که واحدهای آن مانند سهام در بورس خرید و فروش می‌شوند. به بیان ساده، اگر بخواهیم بدانیم صندوق ETF چیست، باید بگوییم سرمایه‌گذار به‌جای مراجعه به مدیر صندوق برای صدور یا ابطال واحدها، می‌تواند در ساعات معاملات بورس واحدهای صندوق را مستقیماً از طریق سامانه معاملاتی خود بخرد یا بفروشد.

ETF در واقع یک «نوع دارایی» مستقل نیست؛ بلکه شیوه معامله واحدهای صندوق است. به همین دلیل ممکن است یک صندوق ETF در طلا، سهام، اوراق درآمد ثابت یا یک شاخص سرمایه‌گذاری کند.

اگر هنوز با ساختار کلی صندوق‌ها آشنا نیستید، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله صندوق سرمایه گذاری چیست را مطالعه کنید.

ETF مخفف چیست؟

ETF مخفف عبارت Exchange Traded Fund به معنی «صندوق قابل معامله در بورس» است.

مهم‌ترین ویژگی این صندوق‌ها در همین عبارت پنهان شده است: واحدهای صندوق در بازار معامله می‌شوند.

در صندوق‌های سنتی صدور و ابطالی، برای ورود یا خروج از صندوق باید درخواست صدور یا ابطال واحد ثبت شود. اما در صندوق ETF، سرمایه‌گذار مانند خرید یک سهم، نماد صندوق را در سامانه معاملاتی جست‌وجو می‌کند و سفارش خرید یا فروش خود را در بازار قرار می‌دهد.

بنابراین ETF را نباید در کنار اصطلاحاتی مانند صندوق سهامی، صندوق طلا یا صندوق درآمد ثابت به‌عنوان یک طبقه دارایی جداگانه در نظر گرفت.

برای مثال:

• یک صندوق درآمد ثابت می‌تواند ETF باشد.
• یک صندوق سهامی می‌تواند ETF باشد.
• یک صندوق طلا می‌تواند ETF باشد.
• یک صندوق شاخصی نیز می‌تواند به شکل ETF فعالیت کند.

در واقع «ETF بودن» بیشتر درباره روش خرید و فروش واحدهای صندوق است تا نوع دارایی‌های داخل آن.

صندوق ETF چگونه کار می‌کند؟

سرمایه سرمایه‌گذاران در یک صندوق ETF تجمیع می‌شود و مدیر صندوق مطابق امیدنامه، منابع صندوق را در دارایی‌های مشخصی سرمایه‌گذاری می‌کند.

این دارایی‌ها بسته به نوع صندوق متفاوت هستند. ممکن است بخش عمده سرمایه یک ETF در سهام شرکت‌ها، اوراق بدهی، گواهی سپرده کالایی طلا یا ترکیبی از دارایی‌های مختلف قرار گرفته باشد.

ارزش کل دارایی‌های صندوق پس از کسر بدهی‌ها، ارزش خالص دارایی یا NAV صندوق را تشکیل می‌دهد.

تفاوت مهم از جایی شروع می‌شود که واحدهای صندوق در بورس معامله می‌شوند.

در طول ساعت معاملات، خریداران و فروشندگان برای واحدهای صندوق سفارش ثبت می‌کنند و قیمت بازار ETF بر اساس عرضه و تقاضا تغییر می‌کند. بنابراین ممکن است قیمت معامله‌شده در بازار دقیقاً برابر با ارزش خالص دارایی هر واحد صندوق نباشد.

همین موضوع باعث می‌شود در بررسی صندوق‌های ETF، علاوه بر عملکرد و ترکیب دارایی صندوق، به قیمت بازار و NAV نیز توجه کنیم.

چگونه ETF بخریم؟

خرید ETF در بیشتر موارد فرآیندی شبیه خرید سهام دارد.

سرمایه‌گذار پس از ورود به سامانه معاملاتی کارگزاری، نماد صندوق موردنظر را جست‌وجو کرده و سفارش خرید خود را ثبت می‌کند.

به‌طور کلی فرآیند خرید به شکل زیر است:

1. ورود به سامانه معاملاتی
2. جست‌وجوی نماد صندوق ETF
3. بررسی قیمت خرید و فروش
4. تعیین تعداد واحدهای موردنظر
5. ثبت سفارش خرید
6. انجام معامله در صورت وجود فروشنده در قیمت موردنظر

برای فروش نیز کافی است سفارش فروش واحدهای صندوق در بازار ثبت شود.

این شیوه معامله یکی از دلایل محبوبیت صندوق‌های ETF است؛ زیرا سرمایه‌گذار برای ورود و خروج از صندوق مجبور نیست فرآیند جداگانه‌ای برای صدور یا ابطال واحد طی کند.

البته ساده بودن خرید به معنی مناسب بودن هر ETF برای هر سرمایه‌گذار نیست. نوع دارایی صندوق، میزان ریسک، بازده گذشته، نقدشوندگی و فاصله قیمت بازار با NAV باید پیش از سرمایه‌گذاری بررسی شوند.

قیمت ETF چگونه تعیین می‌شود؟

یکی از تفاوت‌های مهم صندوق ETF با بسیاری از صندوق‌های صدور و ابطالی این است که واحدهای آن در بازار معامله می‌شوند.

بنابراین صندوق ETF دو مفهوم قیمتی مهم دارد:

ارزش واقعی یا NAV هر واحد
و
قیمت معامله‌شده در بازار

NAV نشان می‌دهد بر اساس ارزش دارایی‌ها و بدهی‌های صندوق، ارزش خالص هر واحد تقریباً چقدر است.

اما قیمت بازار همان رقمی است که خریداران و فروشندگان حاضرند واحد صندوق را با آن معامله کنند.

فرض کنید ارزش خالص دارایی هر واحد یک ETF حدود ۱۰ هزار تومان باشد؛ اما واحدهای صندوق در بازار در قیمت ۱۰ هزار و ۲۰۰ تومان معامله شوند.

در این حالت قیمت بازار بالاتر از NAV قرار گرفته است.

برعکس، ممکن است همان واحد با قیمت ۹ هزار و ۹۰۰ تومان معامله شود و قیمت بازار پایین‌تر از NAV باشد.

بنابراین بررسی صرف قیمت تابلو برای تحلیل یک ETF کافی نیست.

NAV در ETF چه کاربردی دارد؟

NAV یا Net Asset Value همان ارزش خالص دارایی صندوق است.

به زبان ساده، ابتدا ارزش کل دارایی‌های صندوق محاسبه می‌شود، بدهی‌ها از آن کسر می‌شوند و سپس عدد به‌دست‌آمده بر تعداد واحدهای صندوق تقسیم می‌شود.

این عدد به سرمایه‌گذار کمک می‌کند بفهمد ارزش تقریبی دارایی پشت هر واحد صندوق چقدر است.

برای آشنایی کامل‌تر با مفهوم ارزش خالص دارایی، NAV صدور، NAV ابطال و نحوه محاسبه آن می‌توانید مقاله NAV چیست را مطالعه کنید.

در صندوق ETF اهمیت NAV بیشتر می‌شود؛ زیرا واحدهای صندوق در بازار با قیمت لحظه‌ای خرید و فروش می‌شوند و قیمت بازار ممکن است با NAV فاصله داشته باشد.

تفاوت قیمت بازار و NAV صندوق ETF

قیمت واحدهای صندوق ETF بر اساس عرضه و تقاضای بازار تعیین می‌شود، در حالی که NAV بر اساس ارزش دارایی‌های داخل صندوق محاسبه می‌شود.

به همین دلیل این دو عدد همیشه کاملاً برابر نیستند.

اگر قیمت بازار بالاتر از NAV باشد، اصطلاحاً می‌توان گفت واحد صندوق با Premium نسبت به NAV معامله می‌شود.

اگر قیمت بازار پایین‌تر از NAV باشد، واحد صندوق با Discount معامله می‌شود.

با این حال، پایین‌تر بودن قیمت بازار از NAV به‌تنهایی به معنی یک فرصت قطعی خرید نیست.

ممکن است عوامل مختلفی مانند شرایط بازار، نقدشوندگی، انتظارات سرمایه‌گذاران و نحوه محاسبه ارزش دارایی‌ها باعث ایجاد فاصله میان این دو عدد شوند.

بنابراین NAV باید یکی از معیارهای بررسی صندوق باشد، نه تنها معیار تصمیم‌گیری.

انواع صندوق ETF

همان‌طور که گفتیم، ETF خودش یک طبقه دارایی مستقل نیست و صندوق‌های مختلف می‌توانند با سازوکار ETF فعالیت کنند.

صندوق ETF درآمد ثابت

صندوق درآمد ثابت بخش عمده منابع خود را معمولاً در دارایی‌هایی با درآمد ثابت مانند اوراق بدهی و سپرده‌های بانکی سرمایه‌گذاری می‌کند.

در صورتی که واحدهای چنین صندوقی در بورس قابل معامله باشند، با یک ETF درآمد ثابت روبه‌رو هستیم.

این صندوق‌ها عموماً نسبت به صندوق‌های سهامی نوسان کمتری دارند و بیشتر مورد توجه سرمایه‌گذارانی قرار می‌گیرند که ریسک‌پذیری پایین‌تری دارند.

صندوق ETF سهامی

صندوق سهامی بخش عمده دارایی خود را در سهام شرکت‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند.

اگر واحدهای این صندوق در بورس معامله شوند، صندوق سهامی از نوع ETF است.

بازده این صندوق‌ها تا حد زیادی به وضعیت بازار سهام و عملکرد پرتفوی صندوق وابسته است و به همین دلیل معمولاً نوسانات بیشتری نسبت به صندوق درآمد ثابت دارند.

صندوق ETF طلا

در صندوق طلا بخش عمده دارایی صندوق در ابزارهای مرتبط با طلا قرار می‌گیرد.

ETF بودن صندوق طلا باعث می‌شود سرمایه‌گذار بتواند بدون خرید و نگهداری فیزیکی طلا، واحدهای صندوق را از طریق بازار سرمایه معامله کند.

این صندوق‌ها می‌توانند گزینه‌ای برای افرادی باشند که می‌خواهند بخشی از سبد خود را در معرض تغییرات قیمت طلا قرار دهند، اما تمایلی به دردسرهای نگهداری طلای فیزیکی ندارند.

صندوق ETF شاخصی

هدف صندوق شاخصی این است که عملکرد یک شاخص مشخص را تا حد امکان دنبال کند.

مدیر صندوق در اینجا تلاش نمی‌کند با معاملات مکرر الزاماً از بازار جلو بزند؛ بلکه پرتفوی به شکلی مدیریت می‌شود که بازده آن به شاخص هدف نزدیک باشد.

بسیاری از صندوق‌های شاخصی در دنیا به شکل ETF معامله می‌شوند.

صندوق ETF بخشی

صندوق‌های بخشی روی یک صنعت مشخص مانند پتروشیمی، فلزات، خودرو یا سایر صنایع تمرکز می‌کنند.

اگر واحدهای چنین صندوقی در بورس قابل خرید و فروش باشند، صندوق بخشی نیز یک ETF محسوب می‌شود.

تمرکز روی یک صنعت می‌تواند فرصت کسب بازده در صورت عملکرد مناسب آن صنعت را فراهم کند، اما همزمان ریسک تمرکز سبد را نیز افزایش می‌دهد.

ETF یا صندوق صدور و ابطالی؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که صندوق ETF چه تفاوتی با صندوق صدور و ابطالی دارد.

تفاوت اصلی به نحوه ورود و خروج سرمایه‌گذار مربوط می‌شود.

در ETF، واحد صندوق در بازار خرید و فروش می‌شود. بنابراین معامله میان خریدار و فروشنده صورت می‌گیرد و قیمت لحظه‌ای بازار اهمیت زیادی دارد.

در صندوق صدور و ابطالی، سرمایه‌گذار درخواست صدور واحد جدید یا ابطال واحدهای خود را ثبت می‌کند و عملیات بر اساس سازوکار صندوق و NAV مربوطه انجام می‌شود.

از نظر تجربه کاربری، ETF معمولاً برای فردی که به معاملات آنلاین بورس عادت دارد ساده‌تر است.

اما ETF بودن به‌تنهایی باعث نمی‌شود یک صندوق بهتر از صندوق صدور و ابطالی باشد.

برای مقایسه باید عوامل دیگری را نیز بررسی کرد؛ از جمله:

• نوع دارایی‌های صندوق
• بازده
• ریسک
• هزینه‌ها
• نقدشوندگی
• کیفیت مدیریت
• فاصله قیمت بازار و NAV

در نتیجه پاسخ به سؤال «ETF بهتر است یا صندوق صدور و ابطالی؟» به شرایط صندوق و نیاز سرمایه‌گذار بستگی دارد.

مزایای صندوق ETF

صندوق‌های قابل معامله چند ویژگی دارند که می‌توانند برای بسیاری از سرمایه‌گذاران جذاب باشند.

خرید و فروش ساده

واحدهای ETF از طریق سامانه معاملاتی خرید و فروش می‌شوند و فرآیند معامله برای فردی که با بورس آشناست بسیار ساده است.

امکان معامله در ساعات بازار

سرمایه‌گذار می‌تواند در طول ساعات معاملات سفارش خرید یا فروش ثبت کند و مجبور نیست برای مشخص شدن NAV نهایی منتظر فرآیند صدور یا ابطال بماند.

امکان سرمایه‌گذاری غیرمستقیم

با خرید واحد یک ETF می‌توان بدون مدیریت مستقیم مجموعه‌ای از دارایی‌ها، در یک پرتفوی سرمایه‌گذاری کرد.

برای مثال خرید یک ETF سهامی می‌تواند جایگزینی برای انتخاب و مدیریت مستقیم چندین سهم باشد.

تنوع بالا

ETF محدود به یک بازار خاص نیست و ممکن است در سهام، طلا، اوراق درآمد ثابت، یک صنعت مشخص یا یک شاخص سرمایه‌گذاری کند.

امکان مشاهده قیمت بازار

قیمت خرید و فروش واحدها در تابلو معاملات قابل مشاهده است و سرمایه‌گذار می‌تواند بر اساس سفارش‌های موجود تصمیم‌گیری کند.

معایب و ریسک‌های صندوق ETF

با وجود مزایا، ETF بدون ریسک نیست.

مهم‌ترین نکته این است که ریسک هر ETF تا حد زیادی به دارایی‌های داخل آن بستگی دارد.

یک ETF درآمد ثابت و یک ETF اهرمی یا سهامی نمی‌توانند از نظر ریسک در یک سطح قرار گیرند.

نوسان قیمت

قیمت ETF در بازار تغییر می‌کند و ممکن است سرمایه‌گذار با زیان مواجه شود.

فاصله قیمت بازار از NAV

در برخی شرایط، قیمت معامله صندوق ممکن است با ارزش خالص دارایی آن فاصله بگیرد.

اگر سرمایه‌گذار بدون توجه به NAV در قیمتی بسیار بالاتر از ارزش دارایی‌ها خرید کند، ریسک بیشتری متحمل می‌شود.

ریسک نقدشوندگی

همه ETFها الزاماً حجم معاملات یکسانی ندارند. در صندوق‌هایی با معاملات محدودتر، ورود یا خروج با حجم بالا می‌تواند دشوارتر باشد.

ریسک دارایی‌های صندوق

اگر ETF سهامی باشد، افت بورس روی آن اثر می‌گذارد. اگر صندوق طلا باشد، تغییرات بازار طلا بر عملکرد آن اثر دارد.

بنابراین واژه ETF نباید باعث شود ریسک دارایی اصلی صندوق نادیده گرفته شود.

هنگام انتخاب صندوق ETF به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای انتخاب یک صندوق ETF بهتر است تنها بازده چند ماه گذشته را بررسی نکنید.

چند معیار مهم عبارت‌اند از:

نوع صندوق: ابتدا مشخص کنید ETF در چه دارایی‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کند.

ریسک: میزان نوسان صندوق باید با سطح ریسک‌پذیری شما هماهنگ باشد.

بازده: عملکرد صندوق را در دوره‌های مختلف بررسی کنید، اما بازده گذشته را تضمینی برای آینده ندانید.

نقدشوندگی: حجم و ارزش معاملات صندوق می‌تواند اطلاعات خوبی درباره امکان ورود و خروج به شما بدهد.

NAV: فاصله قیمت بازار با NAV را بررسی کنید.

ترکیب دارایی: بدانید بخش عمده سرمایه صندوق در چه دارایی‌هایی قرار گرفته است.

افق سرمایه‌گذاری: صندوقی که برای یک سرمایه‌گذار بلندمدت مناسب است ممکن است برای سرمایه‌گذار کوتاه‌مدت گزینه مناسبی نباشد.

در نهایت اگر هنوز نمی‌دانید کدام دسته از صندوق‌ها با شرایط شما تناسب بیشتری دارد، ابتدا شناخت انواع صندوق‌های سرمایه گذاری می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد.

جمع‌بندی؛ صندوق ETF چیست و چه کاربردی دارد؟

صندوق ETF یا صندوق قابل معامله در بورس، صندوقی است که واحدهای آن مانند سهام در بازار خرید و فروش می‌شوند.

نکته مهم این است که ETF یک نوع دارایی مجزا نیست. یک صندوق ETF می‌تواند درآمد ثابت، سهامی، طلا، شاخصی یا بخشی باشد.

مزیت اصلی این ساختار، امکان خرید و فروش ساده واحدهای صندوق از طریق سامانه معاملاتی است. در مقابل، سرمایه‌گذار باید علاوه بر نوع دارایی و ریسک صندوق، به عواملی مانند نقدشوندگی و فاصله قیمت بازار با NAV نیز توجه کند.

بنابراین هنگام مقایسه صندوق‌ها، سؤال اصلی فقط این نیست که «آیا این صندوق ETF است؟»؛ بلکه باید پرسید صندوق در چه دارایی‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کند، چه میزان ریسک دارد و آیا با هدف و افق سرمایه‌گذاری ما سازگار است یا خیر.

سوالات متداول درباره صندوق ETF

صندوق ETF چیست؟

صندوق ETF یا صندوق قابل معامله در بورس، صندوق سرمایه‌گذاری‌ای است که واحدهای آن در بازار سرمایه مانند سهام خرید و فروش می‌شوند.

ETF مخفف چیست؟

ETF مخفف Exchange Traded Fund و به معنی صندوق قابل معامله در بورس است.

آیا صندوق ETF همان صندوق سهامی است؟

خیر. ETF به شیوه معامله صندوق اشاره دارد. یک ETF می‌تواند سهامی، درآمد ثابت، طلا، شاخصی یا از انواع دیگر صندوق‌ها باشد.

تفاوت ETF با صندوق صدور و ابطالی چیست؟

در ETF، واحدها در بازار میان خریداران و فروشندگان معامله می‌شوند؛ اما در صندوق صدور و ابطالی سرمایه‌گذار برای ورود یا خروج درخواست صدور یا ابطال واحد ثبت می‌کند.

NAV صندوق ETF چیست؟

NAV ارزش خالص دارایی هر واحد صندوق را نشان می‌دهد. قیمت بازار ETF ممکن است در برخی مواقع بالاتر یا پایین‌تر از NAV آن قرار بگیرد.