صندوق درآمد ثابت یکی از کمریسکترین روشهای سرمایهگذاری غیرمستقیم در بازار سرمایه است که بخش عمده دارایی خود را در اوراق با درآمد ثابت، سپردههای بانکی و ابزارهای مالی کمریسک سرمایهگذاری میکند. صندوق درآمد ثابت بیشتر مناسب افرادی است که حفظ اصل سرمایه و داشتن بازدهی نسبتاً باثبات برایشان مهمتر از کسب سودهای بزرگ همراه با نوسان زیاد است. البته «درآمد ثابت» به معنی سود کاملاً تضمینشده یا بدون ریسک نیست. در ادامه با نحوه کار این صندوقها، روش محاسبه سود، ریسکها، تفاوت آنها با سپرده بانکی و روش انتخاب یک صندوق مناسب آشنا میشویم.
اگر هنوز با سایر انواع صندوقها آشنا نیستید، ابتدا میتوانید مطلب انواع صندوقهای سرمایه گذاری را بخوانید.
صندوق درآمد ثابت چیست؟
صندوق درآمد ثابت نوعی صندوق سرمایهگذاری است که پول تعداد زیادی از سرمایهگذاران را جمع میکند و بخش عمده آن را در داراییهایی قرار میدهد که ریسک و نوسان کمتری نسبت به سهام دارند.
اوراق بدهی دولتی و شرکتی، انواع صکوک، گواهی سپرده و سپردههای بانکی از مهمترین داراییهایی هستند که میتوانند در پرتفوی این صندوقها قرار بگیرند. صندوقها همچنین در محدوده مقررات و امیدنامه خود امکان سرمایهگذاری بخشی از دارایی در سایر ابزارهای مالی را دارند. مقررات و حدنصابهای سرمایهگذاری صندوقهای با درآمد ثابت توسط سازمان بورس تعیین میشود و ممکن است در طول زمان تغییر کند.
در نتیجه، سرمایهگذار بهجای اینکه شخصاً چند اوراق مختلف بخرد، مدیریت پول خود را به یک تیم حرفهای میسپارد و در مقابل واحدهای صندوق را دریافت میکند.
این ویژگی باعث شده صندوقهای درآمد ثابت برای نگهداری بخش کمریسک سبد سرمایهگذاری، مدیریت نقدینگی کوتاهمدت یا سرمایهگذارانی که تحمل نوسان بالای بورس را ندارند، گزینه قابل بررسی باشند.
صندوق درآمد ثابت چگونه کار میکند؟
فرض کنید یک صندوق ۱۰ هزار سرمایهگذار دارد. هر فرد تعدادی واحد از صندوق را خریداری کرده و مجموع پول جمعشده توسط مدیر صندوق در داراییهای مختلف سرمایهگذاری میشود.
مدیر صندوق تلاش میکند با رعایت محدودیتهای تعیینشده در امیدنامه و مقررات، ترکیبی از اوراق، سپردهها و سایر داراییها ایجاد کند که در عین کنترل ریسک، بازده مناسبی داشته باشد.
درآمد این داراییها وارد صندوق میشود و در نهایت به یکی از دو شکل به سرمایهگذار میرسد:
- افزایش ارزش واحدهای صندوق
- پرداخت دورهای سود نقدی در صندوقهایی که تقسیم سود دارند
بنابراین در همه صندوقهای درآمد ثابت قرار نیست هر ماه مبلغی مستقیماً به حساب سرمایهگذار واریز شود.
ترکیب دارایی صندوق درآمد ثابت چیست؟
تفاوت اصلی این صندوق با صندوق سهامی در همین بخش مشخص میشود.
در صندوق سهامی، بخش عمده پول سرمایهگذاران وارد سهام شرکتهای بورسی میشود؛ به همین دلیل ارزش صندوق میتواند همراه بازار سهام نوسان زیادی داشته باشد.
اما تمرکز صندوقهای درآمد ثابت بیشتر روی داراییهایی مانند موارد زیر است:
- اوراق بدهی دولتی
- اوراق بدهی و صکوک شرکتی
- سپرده و گواهی سپرده بانکی
- سایر اوراق با درآمد ثابت
- مقدار محدودی از سایر داراییهای مجاز براساس مقررات و امیدنامه صندوق
سازمان بورس برای ترکیب دارایی صندوقها حدنصابها و سقفهایی تعیین میکند. برای مثال، مقررات جداگانهای درباره سقف سرمایهگذاری این صندوقها در سپرده و گواهی سپرده بانکی وجود دارد.
به همین دلیل برای بررسی دقیق یک صندوق بهتر است فقط به عنوان «درآمد ثابت» اکتفا نکنید و ترکیب واقعی داراییهای آن را هم ببینید.
سود صندوق درآمد ثابت چگونه محاسبه میشود؟
یکی از رایجترین سؤالها این است که سود صندوق درآمد ثابت از کجا میآید؟
بازده صندوق میتواند از چند مسیر ایجاد شود.
۱. سود اوراق بدهی
بخش بزرگی از دارایی صندوق ممکن است در اوراقی سرمایهگذاری شود که در طول دوره، جریان درآمدی مشخصی دارند.
۲. سود سپردههای بانکی
صندوق میتواند بخشی از منابع خود را در سپردهها و گواهیهای سپرده مجاز قرار دهد و از این محل درآمد کسب کند.
۳. تغییر قیمت اوراق
قیمت اوراق بدهی در بازار همیشه ثابت نیست. تغییر نرخ بهره، شرایط بازار و زمان باقیمانده تا سررسید میتواند ارزش این اوراق را تغییر دهد.
بنابراین مدیر صندوق ممکن است علاوه بر درآمد دورهای اوراق، از تغییر قیمت آنها نیز سود یا زیان داشته باشد.
۴. سایر داراییهای صندوق
اگر صندوق براساس مقررات و امیدنامه خود بخشی از دارایی را در سایر ابزارها سرمایهگذاری کرده باشد، بازده آن بخش نیز روی عملکرد نهایی صندوق اثر میگذارد.
به همین دلیل بازده صندوق درآمد ثابت از قبل یک عدد قطعی نیست و عملکرد صندوقهای مختلف هم الزاماً یکسان نخواهد بود.
آیا سود صندوق درآمد ثابت تضمین شده است؟
خیر. یکی از مهمترین نکاتی که هنگام سرمایهگذاری باید در نظر گرفت این است که عبارت «درآمد ثابت» را نباید با «سود تضمینشده» یکی دانست.
سازمان بورس از سالها قبل اعلام کرده صندوقهای درآمد ثابت امکان پیشبینی سود به شکل تضمینی را ندارند.
ممکن است یک صندوق در ماهها یا سالهای گذشته بازده نسبتاً باثباتی ایجاد کرده باشد، اما این موضوع تضمین نمیکند که دقیقاً همان نرخ در آینده تکرار شود.
بنابراین هنگام مقایسه صندوقها بهتر است بهجای تمرکز صرف روی یک عدد تحت عنوان «سود»، سابقه عملکرد، ترکیب دارایی، نوسان بازده و کیفیت مدیریت صندوق را نیز بررسی کنید.
انواع صندوق درآمد ثابت
صندوقهای درآمد ثابت را میتوان براساس شیوه خرید و فروش یا نحوه پرداخت سود به چند گروه تقسیم کرد.
صندوق درآمد ثابت ETF
واحدهای این صندوقها مثل سهام از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خرید و فروش میشوند.
برای خرید آنها باید نماد صندوق را جستوجو کنید و در ساعت معاملات سفارش خرید یا فروش بگذارید.
اگر میخواهید با سازوکار این نوع صندوقها بیشتر آشنا شوید، مطلب صندوق ETF چیست را بخوانید.
صندوق درآمد ثابت صدور و ابطالی
در این صندوقها خرید و فروش واحدها از طریق بورس انجام نمیشود.
سرمایهگذار برای ورود به صندوق درخواست «صدور» واحد و هنگام خروج درخواست «ابطال» ثبت میکند. فرآیند دقیق انجام این کار میتواند در صندوقهای مختلف متفاوت باشد.
صندوق دارای تقسیم سود
برخی صندوقها درآمد ایجادشده را در دورههای مشخص، برای مثال به صورت ماهانه، میان سرمایهگذاران توزیع میکنند.
این مدل برای کسی که به جریان نقدی دورهای نیاز دارد میتواند مناسبتر باشد.
صندوق بدون تقسیم سود
در این گروه، معمولاً درآمد صندوق در ارزش واحدها منعکس میشود. یعنی بهجای دریافت مبلغ نقدی دورهای، ارزش سرمایه فرد افزایش پیدا میکند.
برای مقایسه این دو مدل باید ببینید هدف شما دریافت درآمد دورهای است یا افزایش ارزش سرمایه.
NAV صندوق درآمد ثابت چیست؟
برای فهمیدن ارزش داراییهای صندوق با مفهوم NAV روبهرو میشویم.
NAV یا ارزش خالص دارایی نشان میدهد پس از کسر بدهیهای صندوق، ارزش داراییهای متعلق به سرمایهگذاران چقدر است.
به زبان ساده:
NAV = ارزش کل داراییهای صندوق – بدهیهای صندوق
سپس با تقسیم این عدد بر تعداد واحدهای صندوق، NAV هر واحد محاسبه میشود.
در صندوقهای ETF ممکن است قیمت معاملهشده واحد در بورس کمی بالاتر یا پایینتر از NAV باشد. بنابراین هنگام خرید یک ETF بهتر است فقط به قیمت تابلو نگاه نکنید.
توضیح کامل این موضوع را میتوانید در مقاله NAV چیست بخوانید.
مزایای صندوق درآمد ثابت
این صندوقها چند ویژگی مهم دارند که باعث شدهاند بخش قابل توجهی از سرمایهگذاران از آنها استفاده کنند.
ریسک کمتر نسبت به سهام
بخش عمده دارایی صندوق روی ابزارهای کمنوسانتر متمرکز است. به همین دلیل معمولاً نوسان صندوقهای درآمد ثابت بسیار کمتر از صندوقهای سهامی است.
مدیریت حرفهای
انتخاب اوراق، مدیریت سررسیدها، بررسی شرایط نرخ بهره و مدیریت نقدینگی توسط تیم صندوق انجام میشود.
در نتیجه سرمایهگذار لازم نیست شخصاً بازار اوراق بدهی را دنبال کند.
تنوع سرمایهگذاری
پول صندوق معمولاً در یک دارایی واحد قرار نمیگیرد. این تنوع میتواند بخشی از ریسک سرمایهگذاری را کاهش دهد.
امکان سرمایهگذاری با مبالغ کمتر
برای تشکیل مستقیم یک سبد متنوع از اوراق، سپردهها و سایر ابزارها ممکن است سرمایه و دانش بیشتری نیاز باشد؛ صندوق این امکان را در قالب خرید واحدهای سرمایهگذاری فراهم میکند.
نقدشوندگی
در بسیاری از صندوقها امکان خروج نسبتاً ساده وجود دارد؛ هرچند سرعت و شرایط نقدشوندگی در ETF و صندوق صدور و ابطالی متفاوت است.
معایب و ریسکهای صندوق درآمد ثابت
کمریسک بودن به معنی بدون ریسک بودن نیست.
ریسک تغییر نرخ بهره
قیمت اوراق بدهی میتواند تحت تأثیر تغییر نرخ بهره قرار بگیرد. بهطور کلی افزایش نرخهای بازار میتواند به قیمت بعضی اوراق موجود فشار وارد کند و کاهش نرخها میتواند اثر معکوس داشته باشد.
ریسک اعتباری
بعضی اوراق توسط شرکتها یا نهادهای مختلف منتشر میشوند. توانایی ناشر در بازپرداخت تعهدات یکی از عواملی است که باید هنگام مدیریت سبد اوراق مورد توجه قرار گیرد.
نوسان ارزش واحد
ارزش واحد صندوق ممکن است در بعضی دورهها کاهش پیدا کند. بنابراین نباید انتظار داشت نمودار ارزش تمام صندوقهای درآمد ثابت همیشه یک خط کاملاً صعودی و بدون نوسان باشد.
تفاوت قیمت و NAV در ETF
در صندوق قابل معامله ممکن است قیمت بازار با ارزش خالص دارایی تفاوت داشته باشد. خرید با فاصله زیاد از NAV میتواند روی بازده سرمایهگذار اثر بگذارد.
ریسک عقب ماندن از تورم
ریسک دیگری که کمتر به آن توجه میشود، قدرت خرید است.
ممکن است صندوق بازده مثبتی ایجاد کند، اما اگر تورم در دوره موردنظر بیشتر از بازده سرمایهگذاری باشد، قدرت خرید واقعی سرمایه کاهش پیدا کند.
بنابراین صندوق کمریسک لزوماً به معنی بهترین انتخاب برای تمام اهداف مالی نیست.
صندوق درآمد ثابت بهتر است یا سپرده بانکی؟
این سؤال جواب یکسانی برای همه ندارد.
| ویژگی | صندوق درآمد ثابت | سپرده بانکی |
|---|---|---|
| نوع بازده | متغیر و وابسته به عملکرد صندوق | براساس شرایط قرارداد سپرده |
| تضمین نرخ بازده | معمولاً خیر | طبق قرارداد و مقررات سپرده |
| نقدشوندگی | بسته به نوع صندوق | بسته به نوع سپرده |
| امکان معامله بورسی | در ETFها بله | خیر |
| مدیریت دارایی | توسط مدیر صندوق | ساختار بانکی |
| نوسان ارزش | ممکن است وجود داشته باشد | معمولاً مشابه صندوق بورسی نوسان قیمتی ندارد |
اگر فردی فقط به دنبال قراردادی با نرخ مشخص و شرایط از پیش تعیینشده باشد، سپرده بانکی ساختار سادهتری دارد.
در مقابل، صندوق درآمد ثابت یک ابزار سرمایهگذاری در بازار سرمایه است و بازده آن به عملکرد داراییهای صندوق وابسته است.
برای مقایسه این دو گزینه، فقط نرخ سود را نبینید. نقدشوندگی، مدت سرمایهگذاری، نیاز به جریان نقدی و میزان ریسکپذیری هم اهمیت دارند.
صندوق درآمد ثابت برای چه کسانی مناسب است؟
این صندوق میتواند بیشتر مورد توجه گروههای زیر باشد:
- افراد با ریسکپذیری پایین
- کسانی که نمیخواهند مستقیماً سهام خرید و فروش کنند
- افرادی که برای بخشی از پول خود به دنبال نوسان کمتر هستند
- کسانی که به نقدشوندگی سرمایه اهمیت میدهند
- سرمایهگذارانی که میخواهند بخشی از پرتفوی خود را به داراییهای کمریسکتر اختصاص دهند
- افرادی که فعلاً فرصت مناسبی در بازارهای پرریسک پیدا نکردهاند و میخواهند نقدینگی خود را مدیریت کنند
اما اگر هدف اصلی فرد کسب بازده بالا و پذیرش نوسان قابل توجه باشد، ممکن است انواع دیگری از صندوقها با سطح ریسک بالاتر بیشتر با هدف او هماهنگ باشند.
چگونه صندوق درآمد ثابت بخریم؟
روش خرید به نوع صندوق بستگی دارد.
اگر صندوق ETF باشد
برای خرید معمولاً باید:
- کد بورسی داشته باشید.
- وارد سامانه معاملاتی کارگزاری شوید.
- نماد صندوق موردنظر را جستوجو کنید.
- قیمت و شرایط معامله را بررسی کنید.
- سفارش خرید ثبت کنید.
فروش نیز مشابه فروش سهام از طریق سامانه معاملاتی انجام میشود.
اگر صندوق صدور و ابطالی باشد
باید از طریق سامانه یا درگاه معرفیشده توسط خود صندوق اقدام کنید.
پس از ثبت درخواست و واریز وجه، واحدهای صندوق براساس شرایط اعلامشده صادر میشوند. هنگام خروج نیز درخواست ابطال ثبت خواهد شد.
قبل از خرید بهتر است اساسنامه، امیدنامه، کارمزدها و شرایط صدور و ابطال صندوق موردنظر را بررسی کنید.
چطور یک صندوق درآمد ثابت مناسب انتخاب کنیم؟
فقط به دنبال صندوقی نباشید که در یک ماه گذشته بیشترین بازده را ثبت کرده است.
چند معیار مهمتر وجود دارد.
سابقه بازده
عملکرد صندوق را در دورههای مختلف بررسی کنید؛ برای مثال بازده چندماهه و یکساله اطلاعات بیشتری از عملکرد چند روز اخیر میدهد.
با این حال، بازده گذشته تضمینی برای آینده نیست.
ثبات عملکرد
دو صندوق ممکن است در پایان یک سال بازده مشابهی داشته باشند، اما یکی در طول مسیر نوسان بیشتری تجربه کرده باشد.
برای سرمایهگذار کمریسک، ثبات بازده میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
ترکیب دارایی
بررسی کنید چه میزان از دارایی صندوق در اوراق، سپرده و سایر ابزارها قرار گرفته است.
دو صندوق با عنوان مشابه میتوانند ترکیب دارایی و در نتیجه رفتار متفاوتی داشته باشند.
اندازه صندوق
اندازه یا AUM صندوق نیز یکی از اطلاعات قابل بررسی است؛ اما بزرگتر بودن بهتنهایی به معنی بهتر بودن صندوق نیست.
نقدشوندگی
در ETFها حجم معاملات، فاصله قیمت خرید و فروش و عملکرد بازارگردان اهمیت دارد.
در صندوقهای صدور و ابطالی هم باید زمان و شرایط پرداخت وجه پس از ابطال را بررسی کنید.
تقسیم سود یا عدم تقسیم سود
اگر به درآمد نقدی دورهای نیاز دارید، صندوق دارای تقسیم سود ممکن است برای شما کاربردیتر باشد.
اگر هدف شما رشد ارزش سرمایه است، صندوق بدون تقسیم سود نیز میتواند گزینه مناسبی برای بررسی باشد.
عملکرد مدیر صندوق
در نهایت کیفیت مدیریت دارایی اهمیت زیادی دارد. نحوه مدیریت اوراق، سررسیدها، نقدینگی و ریسک میتواند روی نتیجه نهایی صندوق اثر بگذارد.
برای بررسی جامعتر معیارهای انتخاب، مطلب بهترین صندوق سرمایه گذاری را بخوانید.
یک مثال ساده از سرمایهگذاری در صندوق درآمد ثابت
فرض کنید فردی ۲۰۰ میلیون تومان نقدینگی دارد اما قصد ندارد در حال حاضر آن را وارد سهام کند.
یک راه این است که پول بدون استفاده در حساب باقی بماند. راه دیگر این است که فرد شخصاً اوراق مختلف را بررسی و خریداری کند.
راه سوم، سرمایهگذاری در یک صندوق درآمد ثابت است.
در این حالت مدیر صندوق منابع سرمایهگذاران را مدیریت میکند و بازده حاصل از داراییهای صندوق در ارزش واحدها یا سود توزیعشده منعکس میشود.
اگر چند ماه بعد سرمایهگذار فرصت دیگری پیدا کند، بسته به ساختار صندوق میتواند واحدهای خود را بفروشد یا درخواست ابطال بدهد.
این مثال یکی از کاربردهای مهم این صندوقها را نشان میدهد: مدیریت بخش کمریسکتر نقدینگی بدون نیاز به مدیریت مستقیم مجموعهای از اوراق.
آیا تمام سرمایه را در صندوق درآمد ثابت بگذاریم؟
نوع صندوق باید با هدف سرمایهگذاری هماهنگ باشد.
فردی که در کوتاهمدت به پول خود نیاز دارد یا نوسان برایش قابل تحمل نیست، ممکن است وزن بیشتری به داراییهای کمریسک بدهد.
در مقابل، کسی که افق سرمایهگذاری بلندمدت دارد و میتواند نوسانات بازار را تحمل کند، ممکن است بخشی از سرمایه خود را به داراییهای دارای ریسک و بازده بالقوه بیشتر اختصاص دهد.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که «صندوق درآمد ثابت خوب است یا بد؟»
سؤال بهتر این است:
این صندوق برای کدام بخش از سرمایه و برای چه هدفی استفاده میشود؟
جمعبندی
صندوق درآمد ثابت ابزاری برای سرمایهگذاری غیرمستقیم در مجموعهای از اوراق، سپردهها و سایر داراییهای مجاز است که معمولاً نسبت به بازار سهام نوسان کمتری دارد. همین ویژگی باعث شده این صندوقها بیشتر مورد توجه سرمایهگذاران کمریسک یا افرادی باشند که میخواهند بخشی از نقدینگی خود را با نوسان کمتر مدیریت کنند.
با این حال، نام «درآمد ثابت» نباید باعث شود تصور کنیم سود صندوق قطعی یا سرمایهگذاری کاملاً بدون ریسک است. بازده صندوق به ترکیب دارایی و عملکرد آن بستگی دارد و میتواند در دورههای مختلف تغییر کند.
برای انتخاب صندوق مناسب، بهتر است علاوه بر بازده گذشته، ترکیب دارایی، ثبات عملکرد، نقدشوندگی، شیوه تقسیم سود و ساختار ETF یا صدور و ابطالی را نیز بررسی کنید.
اگر هنوز بین مدلهای مختلف صندوق مردد هستید، راهنمای بهترین صندوق سرمایه گذاری میتواند به مقایسه گزینهها براساس هدف و میزان ریسکپذیری کمک کند.
سوالات متداول درباره صندوق درآمد ثابت
صندوق درآمد ثابت چیست؟
صندوق درآمد ثابت نوعی صندوق سرمایهگذاری است که بخش عمده منابع خود را در اوراق با درآمد ثابت، سپردهها و سایر ابزارهای کمریسک سرمایهگذاری میکند و معمولاً نوسان کمتری نسبت به صندوقهای سهامی دارد.
سود صندوق درآمد ثابت چقدر است؟
نرخ ثابتی برای تمام صندوقها وجود ندارد. بازده هر صندوق به ترکیب دارایی، وضعیت بازار، نرخهای بهره و عملکرد مدیر صندوق بستگی دارد. بنابراین بهتر است بازده واقعی صندوق در دورههای مختلف بررسی شود و بازده گذشته نیز تضمینی برای آینده نیست.
آیا صندوق درآمد ثابت ضرر میکند؟
بله، احتمال کاهش ارزش واحدها وجود دارد؛ هرچند ریسک و نوسان این صندوقها معمولاً نسبت به صندوقهای سهامی کمتر است. تغییر نرخ بهره، تغییر قیمت اوراق، ریسک اعتباری و شرایط بازار میتوانند روی ارزش دارایی صندوق اثر بگذارند.
بانک بهتر است یا صندوق درآمد ثابت؟
هیچکدام برای همه افراد بهترین نیست. سپرده بانکی معمولاً ساختار بازده مشخصتری براساس قرارداد دارد، در حالی که بازده صندوق به عملکرد داراییهای آن وابسته است. میزان نقدشوندگی، افق سرمایهگذاری، نیاز به درآمد دورهای و ریسکپذیری باید در انتخاب در نظر گرفته شوند.
چگونه صندوق درآمد ثابت بخریم؟
اگر صندوق از نوع ETF باشد، معمولاً میتوان واحدهای آن را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خرید و فروش کرد. در صندوقهای صدور و ابطالی باید از طریق سامانه یا درگاه خود صندوق درخواست صدور یا ابطال واحد ثبت شود.