روز اعمال اختیار معامله؛ سررسید، اعمال و تسویه نقدی و فیزیکی

اعمال اختیار معامله آخرین مرحله از زندگی یک قرارداد آپشن است؛ مرحله‌ای که دیگر فرصتی برای صبرکردن، تغییر تحلیل یا منتظرماندن برای حرکت بعدی بازار وجود ندارد. با رسیدن قرارداد به سررسید، ارزش زمانی آن به صفر می‌رسد و نتیجه نهایی فقط بر اساس قیمت دارایی پایه و قیمت اعمال مشخص می‌شود.

ممکن است یک قرارداد را با تحلیل درست خریده باشید، در مقطعی نیز وارد سود شده باشید، اما به دلیل مدیریت نادرست روزهای پایانی، نتیجه‌ای کاملاً متفاوت بگیرید. در بازار آپشن، فقط جهت حرکت قیمت اهمیت ندارد؛ زمان حرکت و نحوه مدیریت پایان قرارداد نیز می‌تواند نتیجه معامله را تغییر دهد.

در این مقاله بررسی می‌کنیم روز اعمال اختیار معامله چیست، چه تفاوتی میان سررسید، اعمال و تسویه وجود دارد، قراردادهای ITM و OTM در پایان چه وضعیتی پیدا می‌کنند و معامله‌گر برای تسویه نقدی یا فیزیکی به چه منابعی نیاز دارد. برای مشاهده ترتیب کامل مباحث و یادگیری مرحله‌به‌مرحله این بازار نیز می‌توانید به راهنمای کامل آموزش اختیار معامله مراجعه کنید.

روز اعمال اختیار معامله چیست؟

روز اعمال اختیار معامله آخرین ایستگاه قرارداد است. تا پیش از این روز، قرارداد یک ابزار قابل معامله محسوب می‌شود و قیمت آن می‌تواند تحت تأثیر عواملی مانند قیمت دارایی پایه، زمان باقی‌مانده، نوسان ضمنی و انتظارات معامله‌گران تغییر کند.

اما با رسیدن قرارداد به پایان، دیگر آینده‌ای باقی نمانده است که بتوان برای آن ارزش قائل شد. در این مرحله، قرارداد از یک موقعیت معاملاتی به یک نتیجه قطعی تبدیل می‌شود.

در روز اعمال اختیار معامله، یکی از این اتفاق‌ها رخ می‌دهد:

• قرارداد ارزش ذاتی دارد و امکان اعمال آن وجود دارد.
• قرارداد ارزش ذاتی ندارد و بی‌ارزش منقضی می‌شود.
• معامله‌گر پیش از پایان بازار، موقعیت خود را می‌بندد و وارد فرآیند اعمال نمی‌شود.
• قرارداد اعمال می‌شود و پس از آن، فرآیند تسویه نقدی یا فیزیکی آغاز می‌شود.

بنابراین روز اعمال فقط یک تاریخ درج‌شده در مشخصات قرارداد نیست. این روز تعیین می‌کند آیا موقعیت شما با دریافت یا تحویل دارایی، پرداخت یا دریافت وجه نقد یا ازدست‌رفتن ارزش قرارداد به پایان می‌رسد.

تفاوت سررسید، اعمال و تسویه چیست؟

سررسید، اعمال و تسویه سه مفهوم مرتبط اما متفاوت‌اند. اشتباه‌گرفتن این مفاهیم ممکن است باعث شود معامله‌گر در روزهای پایانی تصمیم اشتباهی بگیرد.

مفهوم	توضیح
سررسید	پایان مدت اعتبار قرارداد اختیار معامله
اعمال	استفاده خریدار از حقی که براساس قرارداد در اختیار دارد
تسویه	اجرای نتیجه اعمال از طریق پرداخت وجه یا جابه‌جایی دارایی
آفست‌کردن	بستن موقعیت با انجام معامله‌ای معکوس پیش از ورود به فرآیند اعمال

سررسید اختیار معامله

سررسید، تاریخی است که مدت اعتبار قرارداد در آن به پایان می‌رسد. پس از این تاریخ، قرارداد دیگر قابل معامله نیست و خریدار نمی‌تواند منتظر حرکت بعدی قیمت بماند.

برای آشنایی دقیق‌تر با تاریخ سررسید، قیمت اعمال، پرمیوم و ارزش زمانی می‌توانید مطلب مفاهیم اختیار معامله؛ از قیمت اعمال و پرمیوم تا ITM و OTM را مطالعه کنید.

اعمال اختیار معامله

اعمال اختیار معامله زمانی اتفاق می‌افتد که خریدار تصمیم می‌گیرد از حق خود استفاده کند.

خریدار اختیار خرید می‌تواند دارایی پایه را با قیمت اعمال بخرد. خریدار اختیار فروش نیز می‌تواند دارایی را با قیمت اعمال بفروشد.

خریدار صاحب حق است، اما فروشنده در برابر تصمیم او تعهد دارد.

این عدم تقارن یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های بازار آپشن است. خریدار می‌تواند تصمیم بگیرد قرارداد را اعمال نکند، اما اگر قرارداد اعمال شود، فروشنده باید تعهد خود را انجام دهد.

تسویه اختیار معامله

پس از اعمال قرارداد، نتیجه باید اجرا شود. این مرحله تسویه اختیار معامله نام دارد.

تسویه ممکن است از طریق پرداخت اختلاف قیمت انجام شود یا دارایی پایه واقعاً میان طرفین جابه‌جا شود. به همین دلیل، پیش از رسیدن قرارداد به سررسید باید بدانید قرارداد شما امکان تسویه نقدی دارد، تسویه فیزیکی دارد یا هر دو روش برای آن تعریف شده است.

در روز اعمال چه اتفاقی برای ارزش قرارداد می‌افتد؟

مهم‌ترین اتفاق در روز اعمال اختیار معامله، از بین رفتن کامل ارزش زمانی است.

قیمت یک قرارداد اختیار معامله پیش از سررسید می‌تواند از دو بخش تشکیل شود:

• ارزش ذاتی
• ارزش زمانی

ارزش ذاتی نشان می‌دهد اعمال قرارداد در همان لحظه چه مقدار منفعت ایجاد می‌کند. ارزش زمانی نیز مبلغی است که بازار بابت احتمال حرکت مطلوب قیمت تا سررسید پرداخت می‌کند.

با رسیدن به سررسید، دیگر زمانی برای حرکت بعدی بازار وجود ندارد. در نتیجه، ارزش زمانی به صفر می‌رسد و فقط ارزش ذاتی باقی می‌ماند.

مثال صفرشدن ارزش زمانی

فرض کنید یک اختیار خرید با قیمت اعمال ۱۱۰ در اختیار دارید و قیمت دارایی پایه ۱۱۲ است.

چند روز مانده به سررسید، ممکن است قیمت قرارداد ۳ واحد باشد:

• ۲ واحد ارزش ذاتی
• ۱ واحد ارزش زمانی

اگر قیمت دارایی تا روز اعمال تغییر نکند، ارزش زمانی یک‌واحدی از بین می‌رود و قرارداد فقط ۲ واحد ارزش خواهد داشت.

در این مثال، با وجود ثابت‌ماندن قیمت دارایی پایه، قیمت قرارداد کاهش پیدا کرده است. دلیل این کاهش، اشتباه‌بودن تحلیل نیست؛ بلکه تمام‌شدن زمان است.

نزدیک‌شدن به سررسید می‌تواند بدون هیچ تغییر مهمی در قیمت دارایی پایه، بخشی از ارزش قرارداد را از بین ببرد.

وضعیت قراردادهای ITM، ATM و OTM در روز اعمال

نتیجه قرارداد در روز اعمال اختیار معامله براساس رابطه قیمت دارایی پایه با قیمت اعمال مشخص می‌شود.

وضعیت اختیار خرید در سررسید

وضعیت قرارداد	رابطه قیمت‌ها	نتیجه در سررسید
ITM	قیمت دارایی پایه بیشتر از قیمت اعمال است	قرارداد ارزش ذاتی دارد
ATM	قیمت دارایی پایه تقریباً برابر قیمت اعمال است	ارزش ذاتی قرارداد نزدیک صفر است
OTM	قیمت دارایی پایه کمتر از قیمت اعمال است	قرارداد ارزش ذاتی ندارد

ارزش ذاتی اختیار خرید از رابطه زیر به دست می‌آید:

قیمت دارایی پایه منهای قیمت اعمال

اگر نتیجه مثبت باشد، اختیار خرید ارزش ذاتی دارد. اگر نتیجه صفر یا منفی باشد، اعمال قرارداد منفعتی برای خریدار ایجاد نمی‌کند.

وضعیت اختیار فروش در سررسید

وضعیت قرارداد	رابطه قیمت‌ها	نتیجه در سررسید
ITM	قیمت دارایی پایه کمتر از قیمت اعمال است	قرارداد ارزش ذاتی دارد
ATM	قیمت دارایی پایه تقریباً برابر قیمت اعمال است	ارزش ذاتی قرارداد نزدیک صفر است
OTM	قیمت دارایی پایه بیشتر از قیمت اعمال است	قرارداد ارزش ذاتی ندارد

ارزش ذاتی اختیار فروش از رابطه زیر به دست می‌آید:

قیمت اعمال منهای قیمت دارایی پایه

اگر نتیجه مثبت باشد، اختیار فروش ارزش ذاتی دارد. در غیر این صورت، اعمال قرارداد برای خریدار منفعتی ایجاد نمی‌کند.

قراردادهای OTM ممکن است چند روز پیش از سررسید همچنان به دلیل احتمال تغییر قیمت دارای ارزش زمانی باشند، اما در پایان قرارداد این احتمال از بین می‌رود. به همین دلیل، قرارداد OTM در روز اعمال می‌تواند کاملاً بی‌ارزش شود و خریدار تمام پرمیوم پرداختی خود را از دست بدهد.

رفتار دلتا و گاما در روزهای نزدیک سررسید

در روزهای پایانی، حساسیت قیمت قرارداد به حرکت دارایی پایه افزایش پیدا می‌کند. یک تغییر کوچک در قیمت سهم می‌تواند وضعیت قرارداد را از ITM به OTM یا برعکس تغییر دهد.

دلیل این رفتار، افزایش اثر گاما و تغییر سریع‌تر دلتا در نزدیکی سررسید است.

دلتا نشان می‌دهد قیمت قرارداد در برابر تغییر قیمت دارایی پایه چه واکنشی دارد. گاما نیز سرعت تغییر دلتا را اندازه‌گیری می‌کند. نزدیک سررسید، به‌خصوص زمانی که قرارداد نزدیک قیمت اعمال قرار دارد، دلتا می‌تواند با سرعت زیادی تغییر کند.

برای مثال، ممکن است یک اختیار خرید تا صبح روز پایانی در وضعیت ITM باشد، اما با یک افت کوچک در قیمت دارایی پایه به OTM تبدیل شود. در چنین شرایطی، ارزش قرارداد می‌تواند در مدت کوتاهی به‌شدت کاهش پیدا کند.

این نوسان‌های سریع ممکن است برای معامله‌گران جذاب به نظر برسد، اما نگهداری قرارداد تا آخرین لحظه یکی از پرریسک‌ترین تصمیم‌های بازار آپشن است. برای درک بهتر این حساسیت‌ها، مطلب ضرایب یونانی و نوسان ضمنی در آپشن؛ دلتا، گاما، تتا و وگا را مطالعه کنید.

آیا قرارداد را تا روز اعمال نگه داریم؟

پاسخ این سؤال برای همه معامله‌گران یکسان نیست. تصمیم به نگهداری قرارداد تا روز اعمال اختیار معامله باید براساس هدف معامله، وضعیت قرارداد، نقدشوندگی، منابع مالی و نوع تسویه گرفته شود.

پیش از نگهداری قرارداد تا پایان، این پرسش‌ها را از خودتان بپرسید:

• آیا واقعاً قصد خرید یا فروش دارایی پایه را دارم؟
• آیا نقدینگی لازم برای انجام تعهد را در اختیار دارم؟
• آیا دارایی لازم برای تسویه فیزیکی در پرتفوی من وجود دارد؟
• آیا قرارداد هنوز ارزش زمانی دارد؟
• آیا امکان بستن موقعیت با قیمت مناسب وجود دارد؟
• آیا از ساعت و فرآیند ثبت درخواست اعمال اطلاع دارم؟
• اگر قرارداد اعمال شود، دقیقاً چه تغییری در سبد من ایجاد خواهد شد؟

بسیاری از معامله‌گران حرفه‌ای موقعیت خود را پیش از روز اعمال می‌بندند. تا زمانی که ارزش زمانی باقی مانده است، انعطاف معامله‌گر بیشتر است و معمولاً امکان مدیریت موقعیت با کنترل بیشتری وجود دارد.

نگهداری قرارداد تا سررسید زمانی منطقی‌تر است که معامله‌گر آگاهانه خواهان نتیجه اعمال باشد و منابع لازم برای تسویه را نیز آماده کرده باشد.

رسیدن به روز اعمال نباید نتیجه فراموشی یا نداشتن برنامه باشد؛ باید یک تصمیم از پیش تعیین‌شده باشد.

اعمال اختیار خرید چگونه انجام می‌شود؟

در اختیار خرید یا Call، خریدار حق دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال خریداری کند.

فرض کنید یک اختیار خرید با شرایط زیر دارید:

• قیمت اعمال: ۱۱۰
• قیمت دارایی پایه در روز اعمال: ۱۲۰

این قرارداد ۱۰ واحد ارزش ذاتی دارد. اگر خریدار تصمیم به اعمال اختیار معامله بگیرد، نتیجه براساس روش تسویه اجرا می‌شود.

در تسویه فیزیکی اختیار خرید

خریدار مبلغ لازم را براساس قیمت اعمال پرداخت می‌کند و دارایی پایه را تحویل می‌گیرد. فروشنده اختیار خرید نیز موظف است دارایی را با همان قیمت اعمال تحویل دهد.

در مثال بالا، خریدار دارایی را با قیمت ۱۱۰ دریافت می‌کند؛ در حالی که قیمت بازار آن ۱۲۰ است.

برای اجرای این فرآیند، خریدار باید وجه لازم برای خرید دارایی را داشته باشد. فروشنده نیز باید بتواند دارایی پایه را تحویل دهد یا مطابق مقررات بازار، منابع لازم برای ایفای تعهد خود را فراهم کند.

در تسویه نقدی اختیار خرید

دارایی واقعی جابه‌جا نمی‌شود. اختلاف میان قیمت دارایی پایه و قیمت اعمال محاسبه و به‌صورت نقدی تسویه می‌شود.

در مثال بالا، اختلاف ۱۰ واحدی میان قیمت بازار و قیمت اعمال، مبنای تسویه نقدی قرار می‌گیرد.

نتیجه اقتصادی دو روش می‌تواند مشابه باشد، اما فرآیند اجرایی آنها متفاوت است. در روش فیزیکی، دارایی جابه‌جا می‌شود؛ در روش نقدی، فقط اختلاف قیمت پرداخت می‌شود.

معامله‌گرانی که از استراتژی خرید اختیار خرید یا Long Call استفاده می‌کنند، باید پیش از پایان قرارداد مشخص کنند هدفشان دریافت دارایی است یا صرفاً می‌خواهند از افزایش قیمت قرارداد سود بگیرند.

اعمال اختیار فروش چگونه انجام می‌شود؟

در اختیار فروش یا Put، خریدار حق دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال بفروشد.

فرض کنید یک اختیار فروش با شرایط زیر دارید:

• قیمت اعمال: ۱۱۰
• قیمت دارایی پایه در روز اعمال: ۹۵

این قرارداد ۱۵ واحد ارزش ذاتی دارد؛ زیرا خریدار می‌تواند دارایی را با قیمت ۱۱۰ بفروشد، در حالی که قیمت بازار آن ۹۵ است.

در تسویه فیزیکی اختیار فروش

خریدار اختیار فروش، دارایی پایه را با قیمت اعمال به فروشنده قرارداد تحویل می‌دهد و وجه آن را دریافت می‌کند.

بنابراین خریدار باید دارایی پایه لازم برای تحویل را در اختیار داشته باشد. فروشنده اختیار فروش نیز باید وجه لازم برای خرید دارایی با قیمت اعمال را فراهم کند.

این موضوع برای معامله‌گرانی که از استراتژی فروش اختیار فروش یا Short Put استفاده می‌کنند بسیار مهم است. در صورت اعمال قرارداد، فروشنده ممکن است مجبور شود دارایی پایه را با قیمت اعمال خریداری کند؛ حتی اگر قیمت بازار آن پایین‌تر باشد.

در تسویه نقدی اختیار فروش

هیچ دارایی‌ای تحویل داده نمی‌شود و اختلاف میان قیمت اعمال و قیمت دارایی پایه به‌صورت نقدی تسویه می‌شود.

در مثال بالا، اختلاف ۱۵ واحدی مبنای تسویه قرار می‌گیرد.

خریداران استراتژی خرید اختیار فروش یا Long Put نیز باید پیش از سررسید بدانند قراردادشان چگونه تسویه می‌شود و برای استفاده از حق خود چه اقدامی باید انجام دهند.

فروشنده قرارداد در زمان اعمال چه تعهدی دارد؟

در زمان اعمال اختیار معامله، تصمیم اصلی در اختیار خریدار است. فروشنده در ازای دریافت پرمیوم، متعهد شده است نتیجه این تصمیم را اجرا کند.

موقعیت فروشنده	تعهد در صورت اعمال
فروش اختیار خرید	تحویل دارایی پایه با قیمت اعمال یا پرداخت نتیجه تسویه
فروش اختیار فروش	خرید دارایی پایه با قیمت اعمال یا پرداخت نتیجه تسویه

اگر فروشنده اختیار خرید باشید، ممکن است مجبور شوید دارایی را پایین‌تر از قیمت بازار تحویل دهید. اگر فروشنده اختیار فروش باشید، ممکن است مجبور شوید دارایی را بالاتر از قیمت بازار خریداری کنید.

وجه تضمین برای پوشش همین تعهد در نظر گرفته می‌شود. تا پیش از اعمال، مارجین ممکن است فقط عددی در حساب معاملاتی به نظر برسد؛ اما در زمان اعمال مشخص می‌شود چرا بازار برای فروشندگان قرارداد، پشتوانه مالی مطالبه می‌کند.

برای آشنایی با این موضوع، مطلب ریسک اختیار معامله چیست؟ راهنمای وجه تضمین و مارجین کال را مطالعه کنید.

تسویه نقدی اختیار معامله چیست؟

در تسویه نقدی اختیار معامله، دارایی پایه میان خریدار و فروشنده جابه‌جا نمی‌شود. نتیجه قرارداد به یک مبلغ تبدیل می‌شود و همان مبلغ میان طرفین تسویه خواهد شد.

برای اختیار خرید، اختلاف مثبت میان قیمت دارایی پایه و قیمت اعمال مبنای تسویه است. برای اختیار فروش نیز اختلاف مثبت میان قیمت اعمال و قیمت دارایی پایه محاسبه می‌شود.

مزیت اصلی تسویه نقدی، ساده‌ترشدن فرآیند اجرایی است. معامله‌گر لازم نیست برای دریافت یا تحویل واقعی دارایی برنامه‌ریزی کند و تمرکز اصلی روی اختلاف قیمت قرار می‌گیرد.

با این حال، نقدی‌بودن تسویه به این معنا نیست که معامله‌گر به منابع مالی نیاز ندارد. فروشنده همچنان باید توان پرداخت تعهد خود را داشته باشد و خریدار نیز باید فرآیند ثبت درخواست و مقررات مربوط به اعمال را رعایت کند.

تسویه فیزیکی اختیار معامله چیست؟

در تسویه فیزیکی، دارایی پایه واقعاً میان طرفین منتقل می‌شود.

در اختیار خرید:

• خریدار وجه را پرداخت می‌کند.
• فروشنده دارایی را تحویل می‌دهد.

در اختیار فروش:

• خریدار دارایی را تحویل می‌دهد.
• فروشنده وجه را پرداخت و دارایی را دریافت می‌کند.

تسویه فیزیکی می‌تواند ترکیب دارایی‌های سبد معامله‌گر را تغییر دهد. ممکن است پس از پایان قرارداد صاحب دارایی پایه شوید، بخشی از دارایی خود را تحویل دهید یا برای اجرای تعهد مجبور به تأمین وجه شوید.

به همین دلیل، پیش از ورود به فرآیند اعمال اختیار معامله باید فقط به سود روی صفحه نگاه نکنید. سؤال اصلی این است که آیا برای نتیجه واقعی قرارداد نیز آمادگی دارید یا خیر.

مثال ساده تفاوت تسویه نقدی و فیزیکی

فرض کنید در یک طرح پیش‌فروش خودرو، مبلغی را به‌عنوان پیش‌پرداخت می‌پردازید تا خودرو را در آینده با قیمت مشخصی دریافت کنید. در زمان تحویل، قیمت بازار خودرو افزایش پیدا کرده است.

دو روش برای تسویه قابل تصور است:

• باقی‌مانده مبلغ را پرداخت کنید و خودرو را تحویل بگیرید.
• از دریافت خودرو صرف‌نظر کنید و اختلاف قیمت را به‌صورت نقدی دریافت کنید.

حالت اول مشابه تسویه فیزیکی است؛ زیرا خود دارایی جابه‌جا می‌شود. حالت دوم به تسویه نقدی شباهت دارد؛ زیرا نتیجه قرارداد فقط به‌صورت وجه نقد پرداخت می‌شود.

مقایسه تسویه نقدی و تسویه فیزیکی

معیار	تسویه نقدی	تسویه فیزیکی
انتقال دارایی پایه	ندارد	دارد
مبنای اجرا	اختلاف قیمت	خرید یا فروش دارایی با قیمت اعمال
نیاز به برنامه‌ریزی برای دارایی	کمتر	بیشتر
تأثیر بر ترکیب پرتفوی	معمولاً مستقیم نیست	می‌تواند دارایی‌های پرتفوی را تغییر دهد
نیاز به نقدینگی فروشنده	وجود دارد	وجود دارد
نیاز خریدار اختیار خرید به وجه خرید	معمولاً برای دریافت دارایی مطرح نیست	ضروری است
نیاز خریدار اختیار فروش به دارایی پایه	معمولاً برای تحویل مطرح نیست	ضروری است

تفاوت اصلی تسویه نقدی و فیزیکی در نتیجه اقتصادی قرارداد نیست؛ در مسیر اجرای آن است.

هر موقعیت برای تسویه به چه چیزی نیاز دارد؟

نوع موقعیت شما تعیین می‌کند در زمان اعمال اختیار معامله به وجه نقد، دارایی پایه یا هر دو نیاز داشته باشید.

خریدار اختیار خرید

در صورت تسویه فیزیکی، خریدار باید وجه لازم برای خرید دارایی با قیمت اعمال را داشته باشد.

اگر وجه کافی وجود نداشته باشد، ممکن است معامله‌گر نتواند فرآیند دریافت دارایی را تکمیل کند و مجبور شود پیش از سررسید موقعیت خود را ببندد.

خریدار اختیار فروش

در تسویه فیزیکی، خریدار اختیار فروش باید دارایی پایه لازم برای تحویل را در اختیار داشته باشد.

اگر هدف معامله‌گر صرفاً کسب سود از کاهش قیمت بوده و دارایی پایه را در اختیار ندارد، باید پیش از سررسید درباره بستن موقعیت یا روش تسویه تصمیم بگیرد.

فروشنده اختیار خرید

فروشنده در صورت اعمال باید دارایی پایه را تحویل دهد یا نتیجه تسویه را پرداخت کند.

در فروش اختیار خرید یا Short Call، نداشتن دارایی پایه می‌تواند ریسک اجرای تعهد را افزایش دهد. به همین دلیل، تفاوت فروش اختیار خرید پوشش‌داده‌شده و فروش بدون پوشش در روز اعمال اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

فروشنده اختیار فروش

فروشنده اختیار فروش باید آمادگی خرید دارایی پایه با قیمت اعمال را داشته باشد.

فروش Put بدون نقدینگی کافی ممکن است معامله‌گر را در روزهای پایانی با فشار مالی و نیاز به تأمین وجه مواجه کند. دریافت پرمیوم در ابتدای معامله، تعهد نهایی فروشنده را از بین نمی‌برد.

خطر فراموش‌کردن درخواست اعمال

یکی از پرهزینه‌ترین اشتباه‌ها در پایان قرارداد، فرض‌کردن فرآیند اعمال بدون بررسی مقررات بازار است.

در برخی بازارها، قراردادهای ITM ممکن است طبق ضوابط مشخص به‌صورت خودکار وارد فرآیند اعمال شوند. در برخی شرایط نیز خریدار باید درخواست خود را در زمان تعیین‌شده ثبت کند. بنابراین نباید صرفاً با این تصور که «قرارداد در سود است»، آن را رها کرد.

فراموش‌کردن درخواست اعمال می‌تواند باعث شود یک قرارداد دارای ارزش ذاتی بدون استفاده باقی بماند. از طرف دیگر، فروشنده نیز نباید فرض کند چون خریدار تا آخرین لحظه اقدامی نکرده، تعهدی متوجه او نخواهد بود.

پیش از روز اعمال اختیار معامله موارد زیر را بررسی کنید:

• آیا ثبت درخواست اعمال ضروری است؟
• آخرین ساعت ثبت درخواست چه زمانی است؟
• اعمال خودکار تحت چه شرایطی انجام می‌شود؟
• آیا امکان انصراف از اعمال وجود دارد؟
• وجه یا دارایی موردنیاز چه زمانی باید در حساب موجود باشد؟
• کارمزدها و هزینه‌های مربوط به تسویه چگونه محاسبه می‌شوند؟

هیچ‌وقت فرآیند اعمال را براساس حدس یا تجربه یک قرارداد دیگر مدیریت نکنید.

آفست‌کردن موقعیت قبل از سررسید

آفست‌کردن یعنی پیش از سررسید، معامله‌ای معکوس انجام دهید و موقعیت باز خود را ببندید.

اگر قبلاً اختیار خرید یا فروش خریده‌اید، برای بستن موقعیت همان قرارداد را می‌فروشید. اگر قرارداد را فروخته‌اید، با خرید همان قرارداد از موقعیت خارج می‌شوید.

با آفست‌کردن، معامله‌گر دیگر وارد فرآیند اعمال و تسویه نمی‌شود. سود یا زیان او براساس اختلاف قیمت ورود و خروج مشخص خواهد شد.

برای آشنایی کامل‌تر با بازکردن، بستن و آفست‌کردن موقعیت می‌توانید مطلب چگونه نمادها و زنجیره قراردادهای اختیار معامله را بخوانیم؟ را مطالعه کنید.

چه زمانی آفست‌کردن می‌تواند منطقی‌تر باشد؟

بستن موقعیت پیش از سررسید می‌تواند در این شرایط منطقی‌تر باشد:

• قصد دریافت یا تحویل دارایی پایه را ندارید.
• نقدینگی لازم برای تسویه فیزیکی را در اختیار ندارید.
• قرارداد هنوز ارزش زمانی قابل‌توجهی دارد.
• به هدف سود خود رسیده‌اید.
• نمی‌خواهید ریسک نوسان شدید روزهای پایانی را بپذیرید.
• از فرآیند اجرایی اعمال و تسویه اطمینان ندارید.
• امکان بستن موقعیت با نقدشوندگی مناسب وجود دارد.

آفست‌کردن همیشه بهترین انتخاب نیست، اما در بسیاری از معاملات می‌تواند ریسک اجرایی پایان قرارداد را کاهش دهد.

چرا قیمت قرارداد در روز اعمال ممکن است رفتار عجیبی داشته باشد؟

روز اعمال اختیار معامله فقط یک رویداد حسابداری نیست. رفتار معامله‌گران در این روز می‌تواند روی قیمت قرارداد و حتی دارایی پایه اثر بگذارد.

قیمت قرارداد ممکن است پایین‌تر از ارزش ذاتی معامله شود

برخی خریداران قرارداد با نزدیک‌شدن به پایان متوجه می‌شوند وجه یا دارایی لازم برای تسویه را در اختیار ندارند. در نتیجه، برای خروج از موقعیت به فروشنده تبدیل می‌شوند.

افزایش هم‌زمان عرضه می‌تواند فشار فروش ایجاد کند و در برخی شرایط، قیمت قرارداد را حتی پایین‌تر از ارزش ذاتی آن قرار دهد.

این وضعیت نشان می‌دهد ارزش نظری قرارداد همیشه به این معنا نیست که معامله‌گر می‌تواند بدون محدودیت همان مبلغ را در بازار دریافت کند. نقدشوندگی و فشار زمانی نیز بر قیمت معامله اثر می‌گذارند.

قرارداد ITM نیز ممکن است اعمال نشود

در سود بودن قرارداد به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فرآیند اعمال با موفقیت انجام شود. خریدار ممکن است درخواست لازم را ثبت نکند، منابع کافی نداشته باشد یا پیش از سررسید تصمیم دیگری بگیرد.

در چنین شرایطی، فروشنده‌ای که انتظار داشت قرارداد حتماً اعمال شود ممکن است با نتیجه متفاوتی مواجه شود.

معاملات آربیتراژی ممکن است روی دارایی پایه اثر بگذارد

اگر قیمت اختیار خرید از ارزش ذاتی آن فاصله بگیرد، ممکن است برای برخی معامله‌گران فرصت آربیتراژ ایجاد شود. آنها می‌توانند دارایی پایه را بفروشند، اختیار خرید را تهیه کنند و از طریق تسویه فیزیکی دوباره دارایی را دریافت کنند.

افزایش این نوع معاملات ممکن است در روز اعمال بر فشار فروش دارایی پایه اثر بگذارد. با این حال، شدت این رفتار به شرایط بازار، نقدشوندگی و امکان اجرای کامل فرآیند تسویه وابسته است.

اشتباهات رایج در روزهای پایانی قرارداد

نداشتن برنامه خروج

برخی معامله‌گران هنگام ورود فقط نقطه سود را مشخص می‌کنند، اما تصمیمی برای پایان قرارداد ندارند. در نتیجه، با نزدیک‌شدن به سررسید ناچار می‌شوند تحت فشار زمانی تصمیم بگیرند.

توجه‌نکردن به صفرشدن ارزش زمانی

ممکن است دارایی پایه برخلاف تحلیل معامله‌گر حرکت نکند، اما قرارداد همچنان به دلیل کاهش زمان ارزش خود را از دست بدهد.

نگهداری قرارداد صرفاً به امید یک حرکت ناگهانی

امید به تغییر قیمت در آخرین ساعات جایگزین مناسبی برای مدیریت معامله نیست. هرچه زمان کمتر می‌شود، احتمال جبران نیز محدودتر خواهد شد.

نادیده‌گرفتن منابع لازم برای تسویه

سود روی صفحه به معنای آمادگی برای اعمال اختیار معامله نیست. ممکن است قرارداد ارزش ذاتی داشته باشد، اما خریدار وجه یا دارایی موردنیاز را در اختیار نداشته باشد.

فرض‌کردن اعمال خودکار

قواعد اعمال ممکن است میان بازارها و قراردادها متفاوت باشد. معامله‌گر باید شیوه دقیق ثبت درخواست و زمان‌بندی آن را بررسی کند.

فراموش‌کردن تعهد فروشنده

فروشنده ممکن است به دلیل دریافت پرمیوم، ریسک نهایی قرارداد را دست‌کم بگیرد. اما در روز اعمال، تعهد از حالت احتمالی به یک وظیفه واقعی تبدیل می‌شود.

چک‌لیست روزهای پایانی قرارداد

چند روز پیش از سررسید

• تاریخ و ساعت دقیق پایان معاملات قرارداد را بررسی کنید.
• وضعیت ITM، ATM یا OTM قرارداد را مشخص کنید.
• ارزش ذاتی و ارزش زمانی باقی‌مانده را جداگانه بررسی کنید.
• نوع تسویه قرارداد را مشخص کنید.
• نقدشوندگی و فاصله قیمت خرید و فروش را زیر نظر بگیرید.
• تصمیم بگیرید قصد بستن موقعیت را دارید یا اعمال آن را.

پیش از ثبت درخواست اعمال

• وجه لازم برای خرید دارایی را محاسبه کنید.
• تعداد دارایی موردنیاز برای تحویل را بررسی کنید.
• اندازه هر قرارداد را در محاسبات لحاظ کنید.
• موجودی حساب و وجه تضمین را کنترل کنید.
• مهلت ثبت درخواست را از سامانه یا کارگزار بررسی کنید.
• اثر اعمال قرارداد بر ترکیب پرتفوی خود را مشخص کنید.

در روز اعمال اختیار معامله

• تغییر قیمت دارایی پایه را لحظه‌ای بررسی کنید.
• به تغییر سریع وضعیت ITM و OTM توجه داشته باشید.
• تصمیم خود را به آخرین دقایق موکول نکنید.
• از ثبت‌شدن درخواست اطمینان پیدا کنید.
• نتیجه نهایی و تعهد ایجادشده را در حساب بررسی کنید.
• فقط براساس سود نمایش‌داده‌شده در سامانه تصمیم نگیرید.

پس از اعمال و تسویه

• انتقال وجه یا دارایی را کنترل کنید.
• مانده وجه تضمین را بررسی کنید.
• تغییرات پرتفوی را ثبت کنید.
• سود و زیان نهایی معامله را محاسبه کنید.
• نتیجه را با برنامه اولیه معامله مقایسه کنید.
• اشتباه‌های اجرایی را برای معاملات بعدی یادداشت کنید.

سؤالات متداول درباره اعمال اختیار معامله

آیا همه قراردادهای ITM در سررسید اعمال می‌شوند؟

الزاماً نه. نحوه اعمال به ضوابط بازار، ثبت درخواست، منابع مالی معامله‌گر و شرایط قرارداد بستگی دارد. نباید فقط به دلیل ITM بودن قرارداد، اعمال آن را قطعی فرض کرد.

قرارداد OTM در روز اعمال چه می‌شود؟

قرارداد OTM ارزش ذاتی ندارد و با صفرشدن ارزش زمانی ممکن است کاملاً بی‌ارزش منقضی شود. در این حالت، خریدار پرمیوم پرداخت‌شده را از دست می‌دهد.

آیا می‌توان قبل از سررسید از معامله خارج شد؟

بله. معامله‌گر می‌تواند از طریق آفست‌کردن، موقعیت خود را پیش از سررسید ببندد و وارد فرآیند اعمال و تسویه نشود.

تفاوت تسویه نقدی و فیزیکی چیست؟

در تسویه نقدی فقط اختلاف قیمت پرداخت می‌شود. در تسویه فیزیکی، خود دارایی پایه میان خریدار و فروشنده جابه‌جا خواهد شد.

خریدار اختیار خرید برای اعمال به چه چیزی نیاز دارد؟

در تسویه فیزیکی، خریدار باید وجه لازم برای خرید دارایی پایه با قیمت اعمال را داشته باشد.

فروشنده اختیار فروش در صورت اعمال چه تعهدی دارد؟

فروشنده اختیار فروش ممکن است موظف شود دارایی پایه را با قیمت اعمال خریداری کند. بنابراین باید وجه کافی برای اجرای تعهد خود داشته باشد.

آیا نگهداری قرارداد تا سررسید همیشه بهتر است؟

خیر. در بسیاری از موارد، بستن موقعیت پیش از سررسید باعث می‌شود معامله‌گر ارزش زمانی باقی‌مانده را حفظ کند و از ریسک‌های اجرایی روز اعمال فاصله بگیرد.

جمع‌بندی

اعمال اختیار معامله نقطه‌ای است که تمام احتمالات قبلی جای خود را به یک نتیجه واقعی می‌دهند. ارزش زمانی صفر می‌شود، قراردادهای OTM ممکن است بی‌ارزش شوند و قراردادهای ITM می‌توانند وارد فرآیند تسویه شوند.

در این مرحله، خریدار باید تصمیم بگیرد از حق خود استفاده کند یا پیش از پایان موقعیت را ببندد. فروشنده نیز باید برای انجام تعهد خود آماده باشد. در تسویه نقدی، اختلاف قیمت پرداخت می‌شود و در تسویه فیزیکی، دارایی پایه واقعاً میان طرفین جابه‌جا خواهد شد.

مهم‌ترین اصل این است که تصمیم مربوط به پایان قرارداد را به روز آخر موکول نکنید. پیش از سررسید باید نوع تسویه، وجه یا دارایی موردنیاز، مهلت ثبت درخواست و اثر اعمال بر پرتفوی خود را مشخص کرده باشید.

بسیاری از زیان‌های بازار آپشن نه از تحلیل اشتباه، بلکه از مدیریت اشتباه پایان قرارداد به وجود می‌آیند.